Tugann an Dr. Liam Lysaght cuntas cothrom le dáta ar Atlas Féileacán 2021 agus tuairiscíonn sé ar an méid ollmhór faisnéise atá á gineadh tríd an tionscadal eolaíochta saoránach seo faoi na hiarmhairtí a bhíonn ag athrú aeráide agus tírdhreacha ar dhaonraí féileacán.
Cén fáth Atlas Féileacán 2021?
Soláthraíonn staidéar ar fhéileacáin léargais luachmhara ar an tionchar a bhíonn ag tosca ar nós athrú aeráide agus athrú tírdhreacha ar bhithéagsúlacht na hÉireann. Mar fhreagairt ar an athrú aeráide, tá féileacáin lánfhásta ag teacht amach níos luaithe gach bliain agus tá cinn eile ag leathnú a raonta. I dtírdhreach atá ag athrú agus á bhainistiú ar bhealach níos déine i gcónaí, tá gnáthóg oiriúnach níos teirce ag roinnt speiceas chun maireachtáil. Trí na hathruithe seo a rianú agus a thuiscint, cuirtear léargais luachmhara ar fáil ar bhrúnna ar bhithéagsúlacht na hÉireann agus cuirtear ar ár gcumas gníomhartha iomchuí a fhorbairt chun na hiarmhairtí seo a mhaolú. Chun na léargais mhionsonraithe ardchaighdeáin seo ar fhéileacáin na hÉireann a sholáthar a forbraíodh Atlas Féileacán 2021.
Is clár cuimsitheach taifeadta é Atlas Féileacán 2021 a chuimsigh dhá phríomhghné, mar atá:
1. Suíomhanna agus raonta speiceas a mhapáil.
2. Monatóireacht ar dhaonraí
Suíomhanna agus raonta speiceas a mhapáil
Tá Atlas Féileacán 2021 ag giniúint eolas mionsonraithe ar dháileadh spásúil gach speiceas féileacáin ar fud oileán na hÉireann agus a oileáin amach ón gcósta. Ligeann sé seo dúinn a aithint cé na suíomhanna is tábhachtaí maidir le caomhnú féileacán agus cúngú nó leathnú an raoin i ndaonraí féileacán a rianú chun tosaíocht a thabhairt do ghníomhartha caomhnaithe. Tionscadal comhpháirtíochta é an tAtlas Féileacán le Butterfly Conservation Ireland agus Butterfly Conservation UK ionas gur féidir linn léargas a fháil ar a bhfuil ag tarlú ar fud oileán na hÉireann ar fad. Cuirtear an fhaisnéis faoi dháileadh na bhféileacán i bPoblacht na hÉireann faoi bhráid an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta trí Thairseach Eolaíochta Saoránach na hÉireann. Ó seoladh tionscadal Atlas Féileacán 2021 in 2016 tá méadú an-suntasach tagtha, bliain i ndiaidh bliana, ar an méid sonraí a ghintear. In 2019, chuir 1,253 duine 20,922 taifead isteach ó níos mó ná 8,000 láthair éagsúil (féach Tábla 1).
In 2019, cuireadh níos mó ná 2,000 taifead isteach de na ceithre speiceas ba mhinice a tuairiscíodh, an seaimpín (2,048), an ruán beag (2,402), an t-áilleán (2,281) agus péacóg na láimhe (2,097). Fuarthas níos mó ná 1,000 taifead de chúig speiceas eile, an t-aimiréal dearg (1,936), an bán uaineach (1,479), an donn féir (1,349), an barr buí (1,266) agus an gormán coiteann (1,109). Bliain iontach mhaith a bhí ann don áilleán agus don bhuíóg fómhair, dhá cheann dár speicis imirceacha. Bhí 2,281 taifead den áilleán ann, ag tuairisciú ar 10,279 ceann ar leith a chonacthas. Ba í an bhliain ab fhearr í freisin don bhuíóg fómhair ó 2014 i leith agus 102 radharc curtha isteach, formhór mór acu feadh chósta theas na tíre.
|
|
|
Tá cuma an-suntasach ar an léarscáil chlúdaigh reatha d'Atlas Féileacán 2021 (Fíor 1). Agus oileán iomlán na hÉireann agus a oileáin amach ón gcósta á gcur san áireamh, síneann talamh isteach i 1,022 cearnóg 10km dhifriúil ar Eangach na hÉireann. Agus dhá bhliain de shuirbhéireacht don Atlas fágtha, taifeadadh 15 speiceas nó níos mó i 308 de na cearnóga 10km cheana féin, agus níl ach 100 cearnóg, nó páirtchearnóg, ann nach bhfuil aon speiceas féileacáin taifeadta dóibh. Tiocfaidh méadú suntasach ar an gclúdach seo nuair a chuirfear sonraí Thuaisceart Éireann 2019, atá á mbainistiú ag Butterfly Conservation UK, le bunachar sonraí an Atlais. Is é an dúshlán fós ná gníomhaíocht taifeadta a mhéadú i dtuaisceart lár na tíre, i lár na Mumhan agus i gcodanna móra de chontaetha na Gaillimhe agus Mhaigh Eo.
Beidh an tacar sonraí féileacán seo tábhachtach chun gur féidir athruithe ar dháileadh speiceas a bhrath agus beidh na sonraí seo ar fáil chun gur féidir Liosta Dearg Féileacán nua a thiomsú in am trátha. Cheana féin, d'aimsigh an mapáil leathadh suntasach an Chomaigh ó Chúlchiste Dúlra an Ráithín mar ar taifeadadh é den chéad uair in 2000 go dtí go dtuairiscítear go coitianta é anois ar fud oirthear na tíre. Taifeadadh an Scipeálaí Essex i mbaile Loch Garman den chéad uair in 2006 freisin, agus cé nach raibh leathnú a raoin chomh drámatúil le leathnú an Chomaigh, tá sé féin ag leathnú freisin agus is féidir teacht air anois ar go leor suíomhanna ar fud Chontae Loch Garman.
Tríd is tríd, is leibhéal ollmhór gníomhaíochta taifeadta é seo agus ciallaíonn a leithéid de thacar sonraí mór nach mbíonn tosca ar nós claonadh breathnóra agus taifeadta ina bhfachtóir chomh ceannasach sin. Go deimhin, in 2019 chuaigh líon iomlán na dtaifead féileacán thar 250,000 taifead ar fud na gclár agus na dtacar sonraí go léir, mar sin tá scaipeadh maith ama ar na taifid anois freisin. Mar thoradh air sin, beimid in ann léarscáileanna an-mhionsonraithe a chur ar fáil de dháileadh gach féileacáin in Éirinn ag deireadh 2021, agus is féidir é seo a úsáid ansin mar thagarmharc chun athruithe amach anseo ar dháileadh féileacán in Éirinn a bhrath.
|
|
|
Monatóireacht ar dhaonraí
A bhuíochas le líonra mór d'oibrithe deonacha, déantar monatóireacht ar dhaonraí féileacán ó bhliain go bliain. Is cuid riachtanach é seo de thionscadal Atlas Féileacán 2021 chun a bhrath conas mar atá daonraí féileacán ag athrú ó bhliain go bliain. Siúlann oibrithe deonacha bealach seasta (trasghearradh) ar bhonn seachtainiúil idir 1 Aibreán agus 30 Meán Fómhair mar chuid de Scéim Monatóireachta Féileacán na hÉireann, nó cúig huaire le linn phríomhshéasúr na bhféileacán mar chuid de Scéim Monatóireachta na gCúig Chuairt. Cuireann an dá scéim sonraí ar fáil a ligeann dúinn athruithe ar dhaonraí féileacán a bhrath ó bhliain go bliain, áfach, tugann sonraí níos forleithne Scéim Monatóireachta Féileacán na hÉireann deis dúinn freisin athruithe beachta a bhrath a d'fhéadfadh a bheith ag tarlú in uainiú thréimhsí eitilte na bhféileacán. Déanann foireann an-tiomanta oibrithe deonacha a shiúlann a dtrasghearradh ar feadh 26 seachtain le linn an tsamhraidh líonra Scéim Monatóireachta Féileacán na hÉireann a sheachadadh. Gineann an scéim seo sonraí fíorthábhachtacha inar féidir comhairimh speiceas a nascadh le faid rannóga aitheanta feadh trasghearrthaí, rud a ligeann do mheastacháin dhaonra láidre a dhíorthú.
Tá na sonraí ó 2019 á n-anailísiú faoi láthair agus déanfar na treochtaí a nuashonrú go luath. Rianaigh an anailís atá curtha i gcrích suas go dtí 2018 athruithe ar innéacs daonra na bhféileacán ón mbunbhliain 2008, an chéad bhliain den scéim mhonatóireachta. Fuair an t-innéacs daonra, a chomhbhailíonn treochtaí ó na 15 speiceas is forleithne, gur bliain thar barr a bhí in 2018 do na féileacáin, agus tháinig méadú foriomlán 29% ar dhaonraí féileacán ó 2008 i leith. D'éirigh go han-mhaith le daonraí dhá speiceas, péacóg na láimhe agus an feileastrón fraoigh, ach tháinig an meath is mó ar dhaonraí an fhraocháin bhig agus an choprógaigh bhig. Beidh sé suimiúil a fheiceáil an bhfuil an patrún seo tar éis leanúint ar aghaidh in 2019.
Gach bliain gineann an scéim seo amháin níos mó ná 13,000 taifead de níos mó ná 33,000 féileacán ar leith (Tábla 2). Níl aon dabht ach gur tiomantas trom é Scéim Monatóireachta Féileacán na hÉireann a mhaireann 26 seachtaine agus táimid thar a bheith buíoch de na hoibrithe deonacha sin a thugann a gcuid ama chun an mhonatóireacht seo a dhéanamh. Níl an t-am ag gach duine le bheith ar fáil chun siúlóid a dhéanamh gach seachtain. Éilíonn sé freisin go bhfuil coinníollacha aimsire oiriúnach chun gur féidir siúlóid a dhéanamh ar aon seachtain ar leith, rud nach mbíonn amhlaidh go minic, go háirithe go luath sna séasúir. Dá thoradh sin, tháinig laghdú suntasach in 2019 ar líon na dtrasghearrthaí a ndearnadh monatóireacht orthu, ag titim go 87. Gineann sé seo sonraí leordhóthanacha fós a chuireann ar ár gcumas innéacs daonra a dhíorthú, ach ar ndóigh dá mhéad suíomhanna atá againn, is amhlaidh is fearr cáilíocht na dtorthaí.
Chun cur le scéim iomlán Scéim Monatóireachta Féileacán na hÉireann, tugadh scéim mhonatóireachta laghdaithe cúig chuairt isteach in 2016. Is éard atá i gceist leis an scéim seo ná trasghearradh monatóireachta a bhunú ach an bealach a shiúl cúig huaire amháin le linn an tséasúir – dhá chuairt ó lár mhí Aibreáin go lár mhí an Mheithimh agus trí chuairt ó thús mhí Iúil go deireadh mhí Lúnasa. Bhí an-tóir ar an scéim seo i measc líonra na n-oibrithe deonacha agus in 2019 tháinig níos mó ná dúbailt ar líon na dtrasghearrthaí a siúladh, ag ardú ó 36 in 2018 go 88 in 2019. Anuraidh ghin sé seo 7,534 taifead de 22,903 féileacán ar leith.
Ag tús thionscadal Atlas Féileacán 2021 bhí a fhios againn nach bhféadfaí clúdach cuimsitheach de chomhairimh féileacán a fháil i ngach cearnóg 10km. Chun é seo a mhaolú, bhunaíomar córas 'clár thaiplise' le meascán de chearnóga ard-tosaíochta agus íseal-tosaíochta. Ligeann an córas seo dúinn spriocdhíriú ar chearnóga ard-tosaíochta le haghaidh monatóireachta, rud a laghdaíonn faoina leath an líon cearnóg ar gá monatóireacht a dhéanamh orthu go hidéalach chun léargas an-mhionsonraithe a fháil ar dhaonraí féileacán ar fud Phoblacht na hÉireann.
Ag deireadh 2019 bhí 238 cearnóg 10km ann inar tugadh faoi chineál éigin monatóireachta le blianta beaga anuas. Is féidir íoslódáil iomlán de na cearnóga a thaispeánann an dul chun cinn foriomlán a íoslódáil anseo [íoslódáil na gcearnóg 10 km (Excel 119 KB )] . Is líonra monatóireachta thar a bheith forleathan é seo, agus gineann sé sonraí fíor-ardchaighdeáin, a bheidh úsáideach go léir chun meastacháin a dhíorthú ar líon coibhneasta na bhféileacán don tír ar fad.
Taifeadadh féileacán in 2020 agus an Coróinvíreas (Covid-19)
Cuirfear isteach go mór ar an séasúr seo mar gheall ar éigeandáil an Chóróinvíris (Covid-19) agus caithfidh sábháilteacht a bheith mar phríomhthosaíocht. Ní mór do gach taifeadóir cloí leis na srianta oifigiúla a cuireadh i bhfeidhm chun déileáil leis an bpaindéim trí fhanacht laistigh de 2km óna dteach agus scaradh sóisialta a chleachtadh. I dtéarmaí praiticiúla, ciallaíonn sé seo go mbeidh ar aon duine a bhfuil a thrasghearradh féileacán níos mó ná 2km óna theach éirí as monatóireacht don tréimhse láithreach. Mar sin féin, tá an deis ann fós féileacáin a thaifeadadh go hócáideach laistigh de 2km de do theach, mar sin lean ort ag cur radhairc isteach trí Thairseach Eolaíochta Saoránach na hÉireann. D'aon duine a bhfuil an-suim aige fós monatóireacht a dhéanamh ar fhéileacáin agus a bhfuil láithreán oiriúnach gar don bhaile aige, is féidir trasghearradh nua de scéim mhonatóireachta na gcúig chuairt a bhunú laistigh de gha 2km de do theach. Is féidir sonraí faoi conas trasghearradh nua a bhunú a fháil ón nasc seo Trasghearradh Monatóireachta a Bhunú.
Tá sé beartaithe freisin Scéim Monatóireachta Féileacán Gairdín nua a thriail le seoladh do thús mhí na Bealtaine. Is é cuspóir na scéime seo ná a aithint cé chomh tábhachtach agus atá gairdíní do fhéileacáin, agus roinnt sonraí daonra bríomhara a ghiniúint gan ort do ghairdín a fhágáil. Eiseofar tuilleadh sonraí faoi seo sna seachtainí amach romhainn.
Go raibh maith agat
Tá an Dr. Tomás Murray, a bhí mar phríomhspreagadh taobh thiar de thionscadal Atlas Féileacán 2021, imithe ón Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta chun bealach gairme nua a leanúint. Is mór an caillteanas don tionscnamh é gan a ionchur eolaíoch agus a dhíograis a bheith ann, ach ar nóta pearsanta, guím gach rath air ina phost nua agus gabhaim buíochas ó chroí leis as an obair iontach a rinne sé le hAtlas Féileacán 2021 go dtí seo.
Buíochas speisialta freisin do gach duine a chuir taifid féileacán isteach chuig tionscadal Atlas Féileacán 2021 agus go háirithe dóibh siúd a ghlac páirt sna scéimeanna monatóireachta thar na blianta. Is tionscnamh eolaíochta saoránach thar a bheith mórthaibhseach agus tábhachtach é seo a ghineann sonraí eolaíocha an-tábhachtach. Tá súil againn go léiríonn na torthaí a leagtar amach thuas na tairbhí a bhaineann leis an obair iontach atá á déanamh. Tá sé beartaithe againn fós Cruinniú Allamuigh Bliantúil na dTaifeadóirí a reáchtáil i nDún na nGall 14-16 Lúnasa, lonnaithe sna Gleannta. Cuir an dáta sin i do dhialann le do thoil, áfach, tá gach rud éiginnte faoi láthair, mar sin foilseofar na sonraí deiridh níos gaire don am.
Is comhoibriú é an tionscadal seo idir an tIonad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta, Butterfly Conservation Ireland agus Butterfly Conservation UK.
Is é an Dr. Liam Lysaght Stiúrthóir an Ionaid ag an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta agus tá freagracht glactha aige as tionscnamh Atlas Féileacán 2021.
2 Aibreán 2020
