Leanann an Cnagaire Mór Breac dá leathadh suntasach in Éirinn

Lean an Cnagaire Mór Breac lena leathadh drámatúil raoin in Éirinn, agus léirítear sonraí faoi sin trí thaifid a cuireadh faoi bhráid Thairseach Eolaíochta Saoránaí na hÉireann. Tá sé thar a bheith forleathan i gCúige Laighean anois agus le déanaí tá coilíniú déanta aige ar chontaetha teorann an Chabháin, Mhuineacháin, an Longfoirt, Liatroma agus Fhear Manach. Tá tús curtha freisin lena theacht chun cinn i roinnt láithreán coille duillsiltí sna contaetha thiar.

Is féidir gach taifead den Chnagaire Mór Breac a fheiceáil ar Léarscáileanna Bithéagsúlachta https://maps.biodiversityireland.ie/Species/11298. Tagann formhór na dtaifead ó dhá thacar sonraí. Tá na taifid stairiúla sa tacar sonraí Rare Birds of Ireland a d'fhoilsigh Coiste Éan Uathúil na hÉireann, ach tagann na breathnuithe is déanaí ón tacar sonraí Birds of Ireland a d'fhoilsigh an tIonad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta. Gintear na léarscáileanna a thaispeánann dáileadh na mbreathnuithe ó bhreathnuithe fánacha a rinne breathnóirí agus níl siad bunaithe ar aon suirbhé córasach struchtúrtha. Fós féin, léiríonn sé an luach a bhaineann le breathnuithe fánacha ar éin a chur isteach, áit ar féidir na breathnuithe go léir a thiomsú le chéile agus a mhapáil ar Léarscáileanna Bithéagsúlachta. Tá na sonraí seo go léir ar fáil saor in aisce le haghaidh taighde agus cuspóirí eile agus soláthraíonn siad taifead luachmhar ar leathadh an speicis seo ar fud oileán na hÉireann.

Leis an rath pórúcháin méadaithe, tá níos mó agus níos mó breathnuithe den Chnagaire Mór Breac curtha faoi bhráid Thairseach Eolaíochta Saoránaí na hÉireann. Ag deireadh mhí Mheán Fómhair 2021, tá 1,218 breathnú (taifead) ar leith den speiceas ar Léarscáileanna Bithéagsúlachta, agus tuairiscíodh é ó 264 cearnóg 10km. Tá sé seo thart ar an gceathrú cuid de na cearnóga 10km go léir a chlúdaíonn oileán na hÉireann.

Cuireadh breathnuithe ar an gCnagaire Mór Breac isteach do gach contae in Éirinn seachas Contae Mhaigh Eo. Chualamar tuairiscí faoi ó láithreán amháin ar a laghad laistigh den chontae ach níor cuireadh sonraí an bhreathnaithe seo faoi bhráid an Ionaid Sonraí. Tá tús curtha ag an gCnagaire Mór Breac le láithreáin choillearnaí sna contaetha thiar a choilíniú le cúpla bliain anuas. Bhí ceithre bhreathnú i gContae Chiarraí, iad ar fad ó 2021. Tuairiscíodh é ó dhá shuíomh i gContae Luimnigh, in 2020 agus 2021. Tá seacht mbreathnú ó Chontae an Chláir, cúig cinn in 2020 agus dhá cheann in 2021. Bhí breathnuithe aonair in 2019, 2020 agus 2021 ó Chontae na Gaillimhe agus as an gcúig bhreathnú ó Chontae Dhún na nGall, bhí dhá cheann in 2020 agus trí cinn in 2021. Léiríonn na taifid go bhfuil sé ag leanúint lena leathadh gasta isteach i láithreáin choillearnaí dhuillsiltí nó mheasctha sna contaetha thiar ó 2020 i leith.

Go stairiúil, phóraigh an Cnagaire Mór Breac in Éirinn ach is dócha go ndeachaigh sé in éag mar speiceas pórúcháin le linn an 17^ú nó an 18^ú hAois tar éis an réitigh fhairsing ar choillte. Ón tréimhse sin díreach suas go dtí tús an 21^ú hAois, breathnaíodh ar an gCnagaire Mór Breac mar fhánaí, agus líon beag breathnuithe tuairiscithe go príomha le linn míonna an gheimhridh. Faoin mbliain 1965 bhí 66 taifead den speiceas in Éirinn, agus níor taifeadadh é ach i 15 de na chéad 50 bliain eile tar éis 1953 (Coombes agus Wilson 2015), rud a thaispeánann cé chomh hannamh a bhí sé mar chuairteoir ar Éirinn le linn an 20^ú hAois. Tháinig an chéad chás deimhnithe de phórú ar oileán na hÉireann sa tréimhse nua-aimseartha in 2006 ó Chontae an Dúin. Ina dhiaidh sin, chonacthas éan óg ar fhriothálaí peanuts i mBaile Átha Cliath in 2008, agus ansin deimhniú sách drámatúil ar phórú i gContae Chill Mhantáin in 2009 nuair a aimsíodh seacht nead ina raibh éin. Mhéadaigh an daonra pórúcháin gach bliain ó shin. Faoin mbliain 2015, bhí ar a laghad 35 nead á n-úsáid agus bhí an pórú leathnaithe ó Chontae Chill Mhantáin go contaetha Loch Garman, Chill Chainnigh, Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin (Coombes agus Wilson 2015).

Murab ionann agus an t-am a raibh an speiceas ina fhánaí in Éirinn, tá formhór na mbreathnuithe le déanaí (68%) déanta sna míonna idir Márta agus Iúil. Go luath sa séasúr, is minic a bhraitear láithreacht an Chnagaire Mhóir Bhric trína gcloisteáil ag drumadóireacht nó ag glaoch ag a láithreáin phórúcháin. Baineann go leor taifead eile den speiceas a chuirtear faoi bhráid an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta le héin ag ithe ar fhriothálaithe peanuts, amhail an ceann seo (os coinne) ó Chorr an Chlochair, Co. Loch Garman a chuir Jonathan Derham isteach.

Má fheiceann tú Cnagaire Mór Breac, cuir sonraí an bhreathnaithe faoi bhráid Thairseach Eolaíochta Saoránaí na hÉireann le do thoil mar go gcuirfidh sé ar ár gcumas leanúint dá leathadh in Éirinn a rianú.

Tá doiciméadú déanta ag Richard Coombes agus Faith Wilson ar choilíniú agus ar stádas pórúcháin an Chnagaire Mhóir Bhric san iris éan Irish Birds – Coombes, R.H, & Wilson, F.R. (2015) Colonisation and breeding status of the Great Spotted Woodpecker Dendrocopus major in the Republic of Ireland. Irish Birds 10:183-196.

Tá tuilleadh eolais faoi éiceolaíocht an Chnagaire Mhóir Bhric le fáil ar shuíomh gréasáin Birdwatch Ireland