Míníonn an Dr Neus Rodriguez-Gasol conas is féidir suirbhéireacht a dhéanamh ar fheirmeacha le haghaidh bithéagsúlachta agus soláthraíonn sí sonraí faoi na teicnící suirbhéireachta a úsáideann Foireann Suirbhé EIP an Tionscadail um Phailneoirí Talamh Feirme a Chosaint.
Sa lá atá inniu ann, is eol go maith go bhfuil an domhan ag dul trí mheathlú mór bithéagsúlachta le go leor speiceas ag imeacht nó a ndáileadh agus líon a ndaonraí ag dul i laghad go mór.
Chuir ilfhachtóirí leis an meathlú bithéagsúlachta domhanda seo, mar shampla truailliú talún agus uisce, ró-dhianfheirmeoireacht, agus scriosadh gnáthóg. Agus thart ar 40% de thalamh an Aontais Eorpaigh faoi úsáid talmhaíochta (thart ar 70% in Éirinn) is iomaí rud is féidir a dhéanamh i dtírdhreacha talmhaíochta chun cabhrú leis an mbithéagsúlacht. Mar sin, tá feirmeoirí i suíomh iontach chun bithéagsúlacht a chosaint nó fiú a chur chun cinn laistigh dá gcinntí bainistíochta. Mar sin féin, teastaíonn eolas leordhóthanach uathu chun cinntí eolasacha a dhéanamh agus is anseo gur féidir le comhairleoirí saineolacha cabhrú leo.
Ós rud é go bhfuil sé deacair bithéagsúlacht a thomhas ina hiomláine, braitheann modhanna agus teicnící suirbhéireachta éagsúla ar tháscairí bithéagsúlachta a sholáthraíonn faisnéis chun méid, fairsinge nó leibhéal na bithéagsúlachta a chur in iúl (m.sh. láithreacht gnáthóg leathnádúrtha, líon na speiceas éagsúil, infhaighteacht acmhainní bia agus neadaithe).
Is bearta coitianta iad raidhse, saibhreas agus éagsúlacht speiceas a chabhraíonn le cuid de chastacht na bithéagsúlachta a ghabháil.
- Tagraíonn raidhse speiceas don líon daoine aonair de gach speiceas i gceantar. Is éard is raidhse choibhneasta speiceas ann ná cé chomh coitianta is atá speiceas i gcomparáid leis na speicis eile i suíomh sainithe.
- Tagraíonn saibhreas speiceas don líon speiceas i gceantar.
- Cuireann éagsúlacht speiceas an dá rud san áireamh: líon na speiceas (saibhreas speiceas) agus raidhse gach speicis (raidhse choibhneasta) atá i láthair i gceantar. Mar sin, cuireann sé san áireamh ní hamháin cé mhéad speiceas atá i láthair ach conas a dháiltear líon gach speicis freisin.
Tá roinnt modhanna agus teicnící samplála ar fáil chun bithéagsúlacht ar thalamh feirme a thomhas a bheidh éagsúil ag brath ar an orgánach ar mhaith linn staidéar a dhéanamh air, m.sh. siúlóidí trasghearrtha, gaistí poll, gaistí solais, chun cúpla ceann a lua.
Fíor 1. Úsáidtear gaistí poll chun speicis a fhaightear sa talamh agus i mbruscar ithreach a ghabháil, ar nós damhán alla, ciaróga nó amfaibiaigh (beidh méid an ghaiste phoill difriúil ag brath ar an ngrúpa ar mhaith linn a bhailiú).
Fíor 2. Is gaistí soilsithe iad gaistí solais a úsáidtear chun feithidí eitilte oícheacha cosúil le leamhain a mhealladh agus a ghabháil.
Tá a theorainneacha féin ag gach modh samplála, mar sin is é meascán de na modhanna seo a úsáid an cur chuige is éifeachtaí le haghaidh staidéir phobail, m.sh. ag comparáid bithéagsúlachta ar chineálacha éagsúla feirmeacha (mairteola, déiríochta, measctha agus curaíochta).
Tá pailneoirí tábhachtach d'fheirmeoirí, dár ngeilleagar agus do shláinte ár dtimpeallachta. Tá sé mar aidhm ag Tionscadal EIP um Phailneoirí Talamh Feirme a Chosaint cabhrú le feirmeoirí gníomhartha beaga a aithint agus a chur i bhfeidhm chun cabhrú le daonraí pailneoirí (beacha fiáine agus foluainigh) agus bithéagsúlacht eile a chothabháil a chuirfidh ar chumas na bithéagsúlachta cómhaireachtáil laistigh de chóras feirmeoireachta táirgiúil. Chuige sin, déanfaidh an tionscadal córas scórála pailneoirí don fheirm iomlán a fhorbairt agus a thástáil ar féidir é a ríomh go héasca, a thuiscint go héasca agus a fheabhsú go héasca (agus atá i gcomhréir le Treoirlínte Talamh Feirme Phleananna Pailneoirí Uile-Éireann).
Chun a aithint cad iad na cleachtais bhainistíochta ar Thalamh Feirme na hÉireann a théann chun tairbhe do phailneoirí, úsáidfear teicnící suirbhéireachta éagsúla ar na feirmeacha d'fhonn an bhithéagsúlacht atá ar gach feirm cheana féin a thuiscint agus í a nascadh le torthaí cárta scóir na bpailneoirí. Díreoidh na suirbhéanna go príomha ar mhonatóireacht a dhéanamh ar phailneoirí agus ar phlandaí.
1. Monatóireacht ar phailneoirí
Chun monatóireacht a dhéanamh ar éagsúlacht agus ar raidhse na bpailneoirí, déanfar trí chineál suirbhé ar na feirmeacha: siúlóidí trasghearrtha físeacha, gaisteoireacht phanna agus gaisteoireacht mhalaise.
1.1 Siúlóidí trasghearrtha físeacha (siúlóidí Pollard)
I gcás siúlóidí trasghearrtha físeacha, bíonn an suirbhéir ag siúl ar luas mall agus ag díriú ar aon phaistí acmhainní a d'fhéadfadh a bheith mealltach laistigh de 2.5m ón suirbhéir ag gach láithreán agus 5m ón talamh. Mairfidh gach siúlóid thart ar 30 nóiméad agus déanfar gach pailneoir lena n-áirítear a ngníomhaíocht (eitilt nó cuairt a thabhairt ar bhláth) a thaifeadadh. Déanfar na bláthanna a dtugtar cuairt orthu a thaifeadadh freisin. Déanfar na pailneoirí nach féidir a aithint sa réimse a ghabháil agus a chaomhnú lena n-aithint níos déanaí sa tsaotharlann. Ní dhéanfar siúlóidí trasghearrtha ach faoi dhea-choinníollacha aimsire (laethanta te grianmhara).
Fíor 3. Trasghearradh físeach.
Déanfar na trasghearrthacha seo sna páirceanna atá saibhir ó thaobh bláthanna de (m.sh. móinéir bhláthanna fiáine, féarach atá saibhir ó thaobh bláthanna de, barra clúdaigh, léanna luibheacha) agus sna sceacha. Sa chéad chás beidh na siúlóidí i gcruth W, agus sa dara cás déanfar feadh na sceiche iad.
1.2 Gaistí panna
Cuirfear gaistí panna ar bun sna páirceanna atá saibhir ó thaobh bláthanna de. Úsáidtear na gaistí seo chun feithidí beaga a thagann ar cuairt ar bhláthanna atá sa timpeallacht a mhealladh agus a ghabháil, ach mar sin féin is féidir leo feithidí eile nach pailneoirí iad a ghabháil freisin. Níl uait le haghaidh gaiste phanna ach panna beag daite nó babhla líonta le huisce gallúnaigh. Úsáidtear dathanna éagsúla chun feithidí éagsúla a mhealladh; is iad buí, gorm agus bán na dathanna is coitianta a úsáidtear. De ghnáth, cuirtear braislí de 3 ghaiste phanna (ceann de gach dath) sa pháirc ar airde an fhásra, líonta le huisce agus braon gallúnach miasniteora. Úsáidtear an gallúnach chun teannas dromchla an uisce a bhriseadh, ionas go dtitfidh na feithidí tríd.
Socrófar gaistí panna ar feadh 24 uair an chloig faoi dhea-choinníollacha aimsire (laethanta grianmhara te).
Fíor 4. Ar chlé: Socrú gaiste phanna i bpáirc atá saibhir ó thaobh bláthanna de. Ar dheis: Mionsonraí faoi fheithidí a gabhadh trí ghaisteoireacht phanna
1.3 Gaistí malaise
Tá gaistí malaise bunaithe ar an mbreathnóireacht go bhfreagraíonn an chuid is mó d'fheithidí eitilte a bhuaileann constaic trí eitilt nó trí shámhtharraingt aníos. Is é atá sna gaistí seo ná struchtúr cosúil le puball mogallach le ceann bailithe suite ag an bpointe is airde. Nuair a chuirtear i ngníomh é, ní bhíonn ach taobh oscailte amháin ag an ngaiste, mar sin nuair a eitlíonn na feithidí isteach i mballa an phubaill téann siad suas áit a mbailítear iad i mbuidéal nó i soitheach. Beidh eatánól sa bhuidéal bailithe a chaomhnóidh na heiseamail lena n-aithint níos déanaí sa tsaotharlann.
Tá gaistí malaise thar a bheith oiriúnach chun staidéar a dhéanamh ar fheithidí eitilte (cosúil le beacha, foichí agus cuileoga) agus is bealach iad chun gabháil a mhéadú agus chun ionadaithe neamhchoitianta nó gearrshaolacha a bhailiú. Úsáidfear iad seo chun an uasmhéid bithéagsúlachta in aghaidh na feirme a mheas i dtéarmaí feithidí eitilte (bithmhais agus raidhse). Beidh gaistí suite in aice leis na sceacha céanna ina ndéanfar na siúlóidí trasghearrtha.
Fíor 5. Ar chlé: Suíomh an ghaiste mhalaise. Ar dheis: Gaiste malaise socraithe.
1.4 Láithreáin neadaithe beach
Is fachtóir teorannaithe aitheanta iad láithreáin oiriúnacha neadaithe do chuid dár mbeacha fiáine in Éirinn, ar an gcúis sin déanfar measúnú freisin ar raidhse agus ar shaibhreas na speiceas éagsúil a dhéanann neadú ar na feirmeacha. Déanfar monatóireacht ar dhá chineál láithreán neadaithe: láithreáin neadaithe beach cuas agus láithreáin neadaithe beach tochalta.
Fíor 6. Ar chlé: beach thochalta ag dul isteach ina nead. Ar dheis: nead bheach chuas.
2. Monatóireacht ar phlandaí
Tabharfaidh suirbhé na speiceas plandaí faisnéis faoi éagsúlacht, saibhreas agus raidhse plandaí, chomh maith leis na hacmhainní atá ar fáil do phailneoirí ar gach feirm. Mar a dhéantar leis na suirbhéanna pailneoirí agus de réir chárta scóir an tionscadail um Phailneoirí Talamh Feirme a Chosaint, déanfar na measúnuithe plandaí sna sceacha agus sna páirceanna atá saibhir ó thaobh bláthanna de freisin. Úsáidfear na siúlóidí trasghearrtha céanna a úsáidtear chun suirbhéireacht a dhéanamh ar phailneoirí. Sna trasghearrthacha seo, úsáidfear cearnóga samplála chun measúnú a dhéanamh ar éagsúlacht plandaí agus ar raidhse bláthanna.
Fíor 7. Cearnóg shamplála leagtha síos le haghaidh measúnú plandaí i bpáirc atá saibhir ó thaobh bláthanna de (ar chlé) agus i sceach (ar dheis).
Scrúdófar struchtúr na sceacha freisin; taifeadfar tréithe cosúil le ham ó gearradh, leithead agus airde na sceiche, céatadán na mbearnaí agus gnéithe líneacha comhbhainteacha (m.sh. srutháin uisce).
Ar deireadh, déanfar speicis crann atá neamhdhíobhálach do phailneoirí a thaifeadadh ar gach feirm freisin d’fhonn a chur ar chumas tuilleadh cinnidh a dhéanamh maidir leis na hacmhainní féideartha cothaithe agus neadaithe do bheacha. Le haghaidh liosta de chrainn atá neamhdhíobhálach do phailneoirí féach https://pollinators.ie/wordpress/wp-content/uploads/2018/04/Planting-Code-2018-WEB.pdf.
Cabhróidh na suirbhéanna go léir a luadh le córais scórála an Tionscadail EIP a fhorbairt agus a sheiceáil. Cabhróidh siad seo le feirmeoirí a thuiscint cé chomh fabhrach do phailneoirí atá a gcuid feirmeacha agus cad iad na gníomhartha simplí ar chostas íseal is féidir a dhéanamh chun caomhnú na bpailneoirí a fheabhsú gan aon drochthionchar ar tháirgiúlacht. Trí ghníomhú chun pailneoirí a chosaint, cuirimid tús le bithsreabhadh a bhfuil tairbhí dearfacha aige do shláinte ghinearálta ár dtimpeallachta, agus do leas na nglún atá le teacht. Le haghaidh tuilleadh eolais faoin tionscadal EIP tabhair cuairt ar https://www.biodiversityireland.ie/farmland.
Tá Neus Rodriguez-Gasol fostaithe mar bhall den Fhoireann Suirbhé Éiceolaíochta don tionscadal um Phailneoirí Talamh Feirme a Chosaint leis an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta. Rinne Neus a PhD ar “Habitat management in Mediterranean fruit orchards to foster pollinator and natural enemy communities” ag an Institiúid um Thaighde agus Teicneolaíocht Agraibhia (IRTA) agus Ollscoil Lleida.
