Tháinig Nick Parry ar nathair mhall marbh de sheans ar bhóithrín i mBoirinn, rud a chuir tús lena thuras sé bliana chun an reiptíl mistéireach seo a thuiscint
Speiceas laghairte gan chosa a bhfuil cuma na nathrach uirthi is ea an nathair mhall mhistéireach, a bhfuil an t-ainm Laidine Anguis fragilis uirthi, a chiallaíonn nathair leochaileach. Is cur síos feiliúnach é seo toisc gur féidir leo cuid dá n-eireaball a chaitheamh díobh mar chosaint má dhéantar ionsaí orthu. Tá siad difriúil ó nathracha toisc go bhfuil fabhraí acu cosúil le formhór na laghairteanna ach ní bhíonn fabhraí ag nathracha. De ghnáth fásann siad go dtí uasmhéid de thart ar 46cm. Ceaptar gurb iad an cineál laghairte is faide saol díobh go léir. Tá dáileadh forleathan ar nathracha malla ar fud fhormhór na hEorpa agus tá siad coitianta sa Ríocht Aontaithe, ach ba sa bhliain 1913 a tuairiscíodh iad den chéad uair in Éirinn.
Ó shin i leith tá go leor cuntas ar fheiceálacha ar fud na hÉireann cé gur luadh iad seo go príomha le hainmhithe a d'éalaigh tar éis iad a thabhairt isteach tríd an trádáil peataí.
Rinne Seamus Kelly an chéad tuairisc ar fhionnachtain nathracha malla i mBoirinn i 1972 agus d'fhoilsigh an Dr T.K. McCarthy nach maireann, ó Roinn na Zó-eolaíochta, COG, é i 1977. D'aimsigh an tUasal Kelly dhá nathair mhall agus de réir an Dr McCarthy is dócha go raibh siad ag cúpláil. Bhí an bheirt acu ar a laghad 32cm ar fhad agus thomhais an Dr McCarthy ceann amháin, an fireannach, ag 34cm.
Is créatúir fhuilfhuara iad nathracha malla ach murab ionann agus an gnáthlaghairt ar fearr léi teas a coirp a athluchtú trí ghhathanna díreacha na gréine a fháil, is gnách go nglacann nathracha malla foscadh faoi chomaoin rudaí atá téite ag an ngrian ar nós clocha agus adhmad.
Úsáidfidh siad dramhrudaí mar thearmann freisin, mar sin má chuirtear ábhair chuí in áiteanna oiriúnacha d'fhéadfadh aon nathracha malla sa cheantar leas a bhaint astu. Tá píosaí stáin roctha agus clár crua éifeachtach chun na críche seo, mar atá píosaí feilte dín, pleancanna agus fiú píosaí fágtha cairpéid. I m'eispéireas féin, cruthaítear coilíneachtaí seangán beagnach láithreach tar éis clúdach a shuíomh agus is minic a fheictear nathair mhall, de réir cosúlachta ag scíth a ligean go síochánta agus gan suaitheadh agus í suite i measc slua fiáin seangán. Toisc gur créatúir leath-thochaltacha iad (tochaltóirí gnáthúla) caitheann nathracha malla cuid mhór dá gcuid ama faoi thalamh nó go domhain i bhfásra go háirithe le linn drochaimsire nó nuair a bhíonn siad ag geimhreadh. Agus iad ag beathú den chuid is mó san oíche ar sheilidí agus ar fheithidí, is féidir leo maireachtáil i ngairdíní agus in áiteanna cónaithe gan iad a thabhairt faoi deara de bharr a nósanna rúnda do-thuigthe.
Le suim ar feadh an tsaoil i reiptílí agus i n-amfaibiaigh, chuir teacht de sheans ar nathair mhall mharbh ar bhóithrín i mbaile fearainn Dhoire Eoghain le linn shamhradh na bliana 2012 i gcuimhne dom na tagairtí doiléire a chuala mé faoi choilíneacht nathracha malla i mBoirinn. Chuaigh an reiptíl shuimiúil sin, fireannach thart ar 35cm fiú lena cheann brúite, i bhfeidhm chomh mór sin orm gur chinn mé ar iarracht a dhéanamh iad a aimsiú.
Ag deireadh mhí Lúnasa 2015, chuir mé tús leis an obair trí leathán stáin roctha 50cm cearnach a leagan ag bun balla cloiche tirime. Thart ar 100 méadar uaidh sin, in aice le balla freisin, leag mé leathán cruach den mhéid céanna. Le linn na chéad seachtaine de Mheán Fómhair d'fhill mé ar an áit agus gan mórán dóchais agam, chuir sé iontas orm nathair mhall álainn shláintiúil a fháil faoin stán roctha, baineannach de thart ar 35cm ar fhad a thóg mé grianghraf di. Gach cúpla lá ina dhiaidh sin d'fhill mé ar ais chun na clúdaigh a sheiceáil agus faoin am ar tharla geimhreadh is dócha i lár mhí Dheireadh Fómhair, bhí teagmháil déanta agam le 13 nathair mhall. Fuarthas iad go léir faoin stán agus ní raibh aon rud faoin leathán cruach.
Agus staidéar á dhéanamh agam ar na grianghraif, d'fhéadfainn a fheiceáil gur bhaineannaigh a bhí i ndá cheann déag díobh agus gur fhireannach a bhí i gceann amháin. Ba léir freisin nach raibh sna trí theagmháil déag sin ach trí ainmhí. Chonacthas baineannach a haon ar naoi n-ócáid, baineannach a dó trí huaire agus an fireannach uair amháin amháin.
Spreag na chéad radhairc sin suim a chuir ar chonair staidéir mé atá fós ar siúl.
Shíl mé dá bhfágfaí an clúdach san áit go dtí an t-earrach seo chugainn an bhfillfeadh na nathracha malla céanna. Rinne mé machnamh freisin ar an raibh an cóimheas de dhá bhaineannach in aghaidh gach fireannach ina ghnáthchóimheas agus cén fáth ar thaispeáin na baineannaigh níos minice ná na fireannaigh.
I rith an gheimhridh léigh mé gach rud a d'fhéadfainn a fháil faoi nathracha malla agus faoi thús an earraigh 2016 thosaigh mé ar thóir dháiríre ar nathracha malla. Le cead ó úinéirí talún chuir mé clúdaigh i mbailte fearainn eile fad a d'fhan an dá bhunchlúdach san áit.
Seiceáladh gach clúdach dhá nó trí huaire gach seachtain agus roghnaíodh láithreán gach ceann acu go cúramach. Cuireadh clúdaigh in aice le struchtúir cosúil le ballaí cloiche tirime nó fálta tiubha nó go domhain i bpaistí driseacha, áiteanna a mbeadh nathracha malla sábháilte iontu agus a ligfeadh dóibh éalú go tapa isteach i bhfásra dlúth nó i bhfoscadh eile má chuirtear isteach orthu. Faoi dheireadh shamhradh 2016 bhí 120 teagmháil san iomlán agam don bhliain.
Ag baint úsáide as na tearmainn seo a leagadh síos, ba iad mo spriocanna ná nathracha malla a spreagadh chun teacht ar ais san áit chéanna agus freisin réimse an limistéir ina raibh siad ag cur fúthu a fháil amach.
In 2017 d'fhág mé cuid de na clúdaigh a leagadh síos roimhe seo san áit ach bhog mé cinn eile go ceantair iargúlta. Ba de stán roctha iad na clúdaigh den chuid is mó ach bhí leatháin stáin agus cairpéad ann freisin.
De thoradh an athraithe seo bhí torthaí 2017 díomách sa mhéid nach bhfuarthas ach 56 theagmháil le nathracha malla. Mar sin féin, bhí cuid acu seo ina n-athfheiceálacha ó bhlianta roimhe sin agus fuarthas amach go raibh bailte fearainn nua áitrithe acu. Bhí mé fós ag tógáil grianghraf de gach nathair mhall agus bhí mé in ann daoine aonair éagsúla a aithint óna marcálacha uathúla ar a gceann agus ar a muineál. Fuarthas baineannaigh i líon mór ach ba fhionnachtain neamhchoitianta iad na fireannaigh i gcónaí. Chun suaitheadh agus anacair a theorannú do na hainmhithe, níor láimhseáladh aon nathracha malla riamh.
Leagadh an tactic chéanna amach i rith 2018 ach le méadú ar líon na gclúdach agus le hábhair nua a chur leis a chuimsigh biotúman roctha anois, cearnóga feilte dín, leatháin chruach, cairpéad agus clár crua mar aon le stán roctha.
Díríodh ar bhailte fearainn breise agus d'fhan roinnt clúdaigh ina mbunáiteanna mar a bhí roimhe. D'éirigh go maith liom in 2018 le 150 teagmháil san iomlán. Lean baineannaigh de bheith níos líonmhaire ná fireannaigh agus bhí daoine aonair áirithe á bhfeiceáil don dara agus don tríú bliain agus faoi na clúdaigh chéanna. Bhí na fionnachtana seo iontach agus spreagúil agus an chuma ar an scéal gur dócha go raibh buanraon baile ann, do bhaineannaigh ar a laghad.
Le linn 2019 bhí 38 clúdach san iomlán leagtha síos agam i réimse bailte fearainn agus cé nár tháinig aon nathair mhall chun cinn faoi go leor clúdach, chríochnaigh mé an bhliain le 404 teagmháil agus oiread céanna aimsithe i mbailte fearainn i gContae na Gaillimhe agus a bhí i gContae an Chláir. Níor chiallaigh gur theip orm aon nathair mhall a aimsiú i gceantair áirithe nach raibh siad ann, nó nach raibh siad ann riamh.
Is minic a bhí athfheiceálacha neamhrialta mar d'fhéadfadh sé a bheith ina sheachtainí, ina mhíonna nó fiú isteach sa bhliain dár gcionn idir fionnachtana daoine aonair áirithe ach neartaíodh an dóchúlacht go raibh buanraon baile ann tuilleadh nuair a aimsíodh nathair mhall bhaineann faoina gnáthchlúdach, leathán stáin, go luath in 2019 don cheathrú bliain as a chéile.
Bhí mo thorthaí suimiúil maidir le cóimheasa gnéis freisin. Thuairiscigh formhór na staidéar a shonraíonn cóimheasa gnéis dhá bhaineannach do gach fireannach de ghnáth. Mar sin féin, bhí mé ag aimsiú suas le naoi mbaineannach in aghaidh gach fireannach gach bliain. Ba é an t-aon staidéar roimhe seo i mBoirinn ná i 1999 ag an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra a thuairiscigh 31 baineannach go 18 bhfireannach.
D'aimsigh mé roinnt nathracha malla aonair ar go leor ócáidí agus thar roinnt blianta. Chonaic mé iad ag cúpláil, muiníl na mbaineannach millte de bharr cogaint ghéar agus greim na bhfireannach sa phróiseas cúplála fada. D'fhéach mé ar na baineannaigh sin ag at go mór de réir mar a d'fhorbair na tachair nathrach malla. Chonaic mé iad tanaí arís tar éis breithe agus stiallacha bídeacha d'ór agus d'airgead gan ach 80mm ar fhad le feiceáil timpeall an láithreáin agus na nathracha malla bídeacha sin, cuid acu a raibh a marcálacha breithe fós so-aitheanta, ag dúbailt ar fhad faoin bhfómhar dár gcionn.
Bheadh go leor daoine fásta os cionn 30cm agus an ceann is faide a d'aimsigh mé ná 43cm. Faoi dheireadh 2019 b'ionann m'iomlán nathracha malla i mBoirinn agus 743 mar aon le mais sonraí gaolmhara.*
Níl aon amhras orm, ag cur a n-iompraíocht rúnda san áireamh, go bhfuil nathracha malla ina gcónaí le fada i bhfásach tearc-dhaonraithe cheantar na Boirne cé nach dtugtar mórán suntais dóibh den chuid is mó. Tá sé bliana caite agam anois á lorg go gníomhach agus ní bhfuair mé ach sé cinn san oscailt. As an gceithre bhaile fearainn is fiche a sampláladh go dtí seo tá nathracha malla aimsithe agam i ndá cheann déag díobh.
Tá coilíneacht rathúil nathracha malla i gceantar na Gráinseach i Muileann gCearr le go leor feiceálacha agus tuairiscí a bhfuil eolas coitianta orthu go háitiúil le blianta fada. B'fhéidir go bhfuil cinn eile ann freisin.
Maidir le cibé ar tugadh isteach iad nó an speiceas dúchasach iad, níl aon fhianaise ann ar bhealach ar bith ach más rud é gur tugadh isteach iad ní foláir nó gur tharla sé blianta fada roimh na 1970idí.
Chun tuilleadh a fhoghlaim faoi thaighde Nick, féach:
A study of the present state of an Irish colony of the Slow Worm, Anguis Fragilis Linnaeus, 1758) in the Burren Counties Clare and Galway 2015-2019. Nicholas Parry, Bulletin of the Irish Biogeographical Society Uimh 44 (2020)
Maidir leis an Údar
Rugadh mé i Learpholl 73 bliain ó shin agus bhí suim agam i gcónaí sa nádúr. I measc na bpeataí ba thúisce a bhí agam bhí froganna, buafa, nathracha agus laghairteanna. B'fhéidir mar gheall ar mo ghníomhaíochtaí spóirt, mar aon le mo spéis sa timpeallacht amuigh faoin aer, d'fhág mé an scoil gan mórán le taispeáint do mo chuid ama ansin. Ach lean mo spéiseanna ar aghaidh, agus speiceas áirithe éisc ag imirt mórpháirte iontu. Agus mé ag dul sa tóir ar an iasc sin, thuig mé go bhfuil an oiread sin athróg agus sainiúlachtaí ag baint le créatúir fhiáine, nach féidir fiú le duine a mheastar a bheith ina shaineolaí gach rud a bheith ar eolas aige. Tháinig luach ar bhailiú sonraí. Thaifead mé sonraí córasacha cosúil le teochtaí aeir agus uisce, amanna gabhála, comharthaí gníomhaíochta beathaithe, coinníollacha baraiméadracha, baoite agus teicnící a úsáideadh. Cé go raibh taifeadadh modheolaíoch sonraí úsáideach, bhí diongbháilteacht agus seasmhacht ríthábhachtach d'aon leibhéal ratha.
Thug teacht ar an Nathair Mhall an dúshlán nua dom gach a bhféadfainn a fhoghlaim faoin gcoilíneacht bheag-aithne seo. Thosaigh mo bhailiú sonraí arís, ach an uair seo le reiptílí. Idir Feabhra agus Deireadh Fómhair, caithim mo laethanta i gceantar na Boirne, ag lorg na gcréatúr suimiúil seo. Is minic gurb é an áit iargúlta dheireanach ar fad, nuair a bhím an-tuirseach agus fíorbheagán aimsithe agam, a tháirgeann an toradh is suntasaí den lá, den mhí nó fiú den bhliain. Beag beann ar na nathracha malla a aimsím, is cúis leanúnach áthais dom breathnú ar fhriotal na beatha i mBoirinn nach n-éireoidh mé tuirseach de riamh.
Ní fhéadfainn a shamhlú riamh go mbeadh páipéar taighde foilsithe in iris eolaíoch mar thoradh ar thionscadal a tosaíodh as spéis phearsanta amháin, agus gan aon oiliúint nó taithí acadúil agam.
Chomh fada agus a bhíonn suim, díograis agus buanseasmhacht agat, is féidir rud ar bith a dhéanamh.