I ndiaidh fhoilsiú an athbhreithnithe meántéarma ar Phlean Pailneoirí Uile-Éireann 2015-2020, déanann an Dr Úna Fitzpatrick machnamh ar chuid de na héachtaí agus de na dúshláin a bhí romhainn.
Níor oibrigh mé lá riamh i mo shaol.
– Más amhlaidh a bhí an scéal roimhe sin, is cinnte go raibh sé amhlaidh ó thosaigh Jane Stout agus mé féin ag iarraidh straitéis a fhorbairt chun cabhrú le beacha agus le pailneoirí eile ar ais in 2014. Ba chúis mhór áthais i gcónaí oibriú ar na feithidí féin, ach ba é an rud nach raibh súil leis ná na mílte duine, as gach cearn den saol, a ghlac le Plean Pailneoirí Uile-Éireann 2015-2020. Mhúin siad go leor dom, agus ba chúis mhór inspioráide agus pléisiúir dom aithne a chur ar chuid mhaith acu.
Nuair a bhí mé i mo pháiste, mharcáladh gach samhraidh an iliomad mullach beag bídeach cré bolcánach a d’fheictí sa bhféar inár ngairdín. Tá a fhios agam anois gur beacha mianadóireachta aonair a bhí iontu. Bhí ‘club bumbóg’ ag mo dheirfiúr bheag agus ag a cairde agus chaithidís uaireanta an chloig ag cur na bhfeithidí bochta cráite i bprócaí subha agus á ligean saor arís. Níor shamhlaigh mé an ról chomh mór sin a bheadh ag beacha i mo shaol fásta.
Tá athbhreithniú meántéarma ar Phlean Pailneoirí Uile-Éireann 2015-2020 díreach foilsithe againn agus bhí mé ag iarraidh seasamh siar agus measúnú a dhéanamh ar conas atá ag éirí linn. Forbraíodh an Plean go deonach, ón mbun aníos, agus d’aithin sé 81 gníomh chun an t-oileán a dhéanamh níos cairdiúla do phailneoirí arís. Ón tús, bhí an tacaíocht thar barr, agus faoi láthair tá 90 eagraíocht chomhpháirtíochta rialtais agus neamhrialtais meallta ag an bPlean. Déanann grúpa stiúrtha 16 bhall maoirseacht, agus déanann an tIonad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta an cur i bhfeidhm a chomhordú. Caithfidh mé fís Bhord Bia agus na Comhairle Oidhreachta a aithint, a d’aontaigh, nuair a chonaic siad poitéinseal an tionscnaimh ar ais in 2016, teacht le chéile chun post mar Oifigeach Tionscadail a mhaoiniú chun tacú leis an gcur i bhfeidhm.
Tá cúig chuspóir ag an bPlean Pailneoirí, ach ag a chroí baineann sé le breathnú ar ár dtírdhreach iomlán (talamh feirme, talamh poiblí agus talamh príobháideach) agus iarracht a dhéanamh áit a dhéanamh de inar féidir le pailneoirí maireachtáil agus bláthú. Is glao chun gnímh é do gach duine, ach ní féidir a bheith ag súil go nglacfaidh daoine páirt mura míníonn tú go soiléir cad atá á iarraidh agat orthu a dhéanamh. Dá bhrí sin, cuid lárnach den chur i bhfeidhm tosaigh ab ea treoirlínte fianaise-bhunaithe a fhoilsiú d’earnálacha éagsúla, a mhíníonn gníomhartha simplí ar féidir leo a dhéanamh chun cabhrú. Tá na treoirlínte seo ar fáil saor in aisce (ag pollinators.ie) do thalamh feirme, do chomhairlí, do phobail áitiúla, do phobail chreidimh, do ghairdíní agus do ghnólachtaí, agus tá tuilleadh ar na bacáin.
Éachtaí
Le trí bliana anuas, chonaiceamar go leor éachtaí. San áit ar éirigh linn naisc a dhéanamh, bhí an tacaíocht ón bpobal ollmhór. Fuarthas amach i bpobalbhreith náisiúnta le déanaí gur mian le 88% de dhaoine go ndéanfadh rialtas na hÉireann níos mó chun cabhrú le beacha. Is deacair a chur ar 88% de dhaoine teacht ar chomhaontú faoi aon rud agus léiríonn sé cé chomh mór is atá cúram ar dhaoine!
Buntáiste ollmhór a bhí san eilimint Uile-Éireann sa mhéid is go raibh muid in ann eispéiris agus smaointe a roinnt thar an dá dhlínse agus oibriú le chéile faoi chreat comhchoiteann. Roinntear an fhreagracht as na 81 gníomh ar na heagraíochtaí tacaíochta agus tá siad ag tarlú i ndáiríre.
Táimid tar éis caidreamh láidir a chothú leis an bpobal feirmeoireachta agus bronnadh maoiniú orainn le déanaí chun tionscadal cúig bliana a thriail i gContae Chill Dara a thaispeánfaidh conas is féidir le gach feirm, beag beann ar chineál nó leibhéal déine, a bheith níos cairdiúla do phailneoirí.
Tá comhairlí ar fud an oileáin ag athrú an chaoi a ndéantar bainistiú ar thalamh poiblí. Le trí bliana anuas, tá 140 pobal áitiúil tar éis éirí níos cairdiúla do phailneoirí agus tá siad tar éis cur isteach ar an nGradam speisialta Pailneoirí i gcomórtas na mBailte Slachtmhara. Ghlac Comhairle Contae Mhaigh Eo lenár mbeach is mó atá faoi bhagairt, an Bhumbóg Mhór Bhuí. Tá níos mó ná 80 gnólacht anois ina lucht tacaíochta don Phlean agus d’aontaigh siad bearta a ghlacadh chun cabhrú. Tá na mílte gairdín ag éirí cairdiúil do phailneoirí.
Tá níos mó taighde fós ar phailneoirí ar siúl in ollscoileanna na hÉireann, agus tá níos mó agus níos mó daoine ag teagmháil leis an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta agus ag foghlaim conas beacha agus beacha gabhair a aithint agus sonraí a bhailiú chun athruithe a rianú. Bhí an t-ádh linn a bheith in ann nascadh le líonraí agus le tionscnaimh iomadúla atá ann cheana – ó Scoileanna Glasa go Clár Éire Ildánach. Tá trí bliana ró-luath chun athruithe i ndaonraí pailneoirí féin a fheiceáil, ach ó thaobh gníomhartha a rinneadh chun cabhrú leo de, táimid ag dul sa treo ceart gan amhras.
Dúshláin
Is tionscadal casta é Plean Pailneoirí Uile-Éireann le bainistiú ach is maith liom an cineál sin ruda, mar sin ní raibh sé sin ina chruatan. Ba é an rud ba dheacra domsa go pearsanta ná an spéis agus an poitéinseal d'fhás breise a fheiceáil, ach gan a bheith in ann leas iomlán a bhaint as mar gheall ar acmhainní teoranta. I bhfianaise ár líon an-teoranta foirne, caithfimid tosaíocht a thabhairt i gcónaí do chuspóirí áirithe, agus eilimintí eile a chur ar leataobh – le dóchas go mbeidh an spéis fós ann nuair a bheidh muid in ann tabhairt faoi na gníomhartha a cuireadh ar athlá. Cinneadh amháin den sórt sin ba ea tosaíocht a thabhairt dár dtacaíocht do Chomhairlí maidir le gníomhartha a ghlacadh thar threoirlínte a fhorbairt d'Údaráis Iompair, agus ní féidir linn ach a bheith ag súil go mbeidh siad fós sásta dul i dteagmháil linn nuair a shroichfimid iad ar deireadh in 2019.
Ba dheacair freisin an easpa cinnteachta i bpost an Oifigigh Tionscadail. Aontaíodh an maoiniú don phost seo ar bhonn 12 mhí, rud nach gcuidíonn le pleanáil fhadtéarmach agus le leanúnachas thar thionscadal cúig bliana. Níl sé cothrom ach oiread é a iarraidh ar dhuine ar bith, gan trácht ar na hoifigigh an-oilte ar éirigh linn a mhealladh.
Seaimpíní Pailneoirí
Is eol dom go mór freisin go bhfuil daoine aonair ar fud na n-earnálacha go léir a thacaíonn leis an bPlean Pailneoirí ar bhonn iomlán deonach. Ní bheadh an méid atá bainte amach againn bainte amach againn gan na daoine sin agus tá a fhios agam nach féidir linn buíochas ná aitheantas leordhóthanach a thabhairt dóibh go deo. Bhí an t-ádh dearg linn freisin. Go minic, thrasnaigh daoine cosáin leis an bPlean ag am nuair a bhí an ghá ba mhó againn leo – ó bhaill an Ghrúpa Stiúrtha, go dtí na hoifigigh tionscadail, go dtí ár seaimpíní, agus táimid an-bhuíoch as sin. Nuair a thosaigh muid Plean Pailneoirí Uile-Éireann dúirt go leor daoine go rabhamar as ár meabhair. Uaireanta is féidir a mheas gur tionscnaimh réabhlóideacha iad tionscnaimh ón mbun aníos. Ar ndóigh b'fhéidir nach n-oibreoidh siad, ach b'fhéidir san áit a bhfuil a fhios againn go bhfuil fadhbanna ann, gur cheart dúinn go léir a bheith sásta a bheith níos réabhlóidí ó am go chéile.
Tá a fhios agam go mbíonn daoine ag smaoineamh uaireanta an bhfuil mé ag róléiriú mo mhothúchán, idir nuair a labhraím faoi mheath na mbeach agus faoin leibhéal tacaíochta atáimid a fháil do Phlean Pailneoirí Uile-Éireann. Níl. Tá bagairt díothaithe ón oileán ar thrian dár 98 speiceas beach fiáin agus tháinig laghdú 14.2% ar líon ár ngnáthspeiceas bumbóige le cúig bliana anuas. Tá speicis neamhchoitianta ag imeacht de bharr cailleadh gnáthóige, agus tá ár ngnáthspeicis ag streachailt toisc nach bhfuil dóthain bia ann dóibh ar fud ár dtírdhreacha. Tá pailneoirí i gcruachás ollmhór, ach ní gá dúinn glacadh leis sin. Is féidir linn a gcinniúint a athrú. Ní bhaineann sé le spúnóg d'uisce siúcra a thabhairt do bheacha tuirseacha. Teastaíonn ó phailneoirí go n-éireoimis as a bheith ag féachaint ar an tírdhreach mar spás daonna amháin ar chóir a choinneáil néata agus slachtmhar. Ní bhaineann sé le ligean do rudaí dul fiáin, ach caithfimid ligean don dúlra teacht ar ais nó tá baol ann go gcaillfimid a chuid seirbhísí ríthábhachtacha saor in aisce. Baineann sé le fálta sláintiúla a choinneáil ar fheirmeacha agus ligean dóibh bláthú; gan luibhicídí a úsáid chomh fairsing sin chun ár spásanna poiblí a ghlanadh; níos mó crann dúchasach bláthanna a chur; gan féar a ghearradh chomh minic sin – ionas gur féidir le Caisearbhán agus Seamair atá saibhir ó thaobh pailine de fás agus bia a chur ar fáil, agus bláthanna atá saibhir ó thaobh pailine agus neachtair de a chur inár bpáirceanna agus inár ngairdíní.
Ciallaíonn níos mó bláthanna dúchasacha inár dtírdhreach níos mó pailneoirí agus feithidí eile. Ciallaíonn níos mó bláthanna níos mó torthaí agus síolta, agus dá bhrí sin níos mó éan agus mamach. Ciallaíonn níos mó bláthanna freisin timpeallacht níos sainiúla, níos ildaite agus níos tarraingtí dúinn le cónaí ann agus do chuairteoirí le taithí a fháil uirthi. Agus gníomhartha simplí á ndéanamh againn chun cabhrú le beacha, gnóthaímid i bhfad níos mó!
Blianta fada ó shin, chaith mé am ag déanamh staidéir ar phlandaí ar oileáin bheaga iargúlta i nDeisceart an Aigéin Chiúin. Do na daoine sin, is seafóid é an smaoineamh go gcaithfimis cinneadh comhfhiosach a dhéanamh chun an dúlra a chosaint. Maireann siad mar chuid de – níl acu ach an t-oileán agus a chladacha. Is freagracht phearsanta í. Tá an nasc díreach sin caillte againn agus, leis sin, cuid mhór den fhreagracht phearsanta; ach is é an t-oileán seo, cé go bhfuil sé i bhfad níos mó, an t-aon rud atá againn freisin.
Is dóchasach síoraí mé agus maith liom an ráiteas ‘is fearr bogadh ar aghaidh agus tuisliú ná suí go ciúin agus gearán a dhéanamh’. Mar sin féin, tá rud amháin ann a mbímse féin ag streachailt leis fiú. Ba pháiste mé sna 1980í. Ar ais ansin, bhí sé an-éasca bumbóga a aimsiú le cur i bprócaí subha agus ar feadh blianta fada ba é an rud ba mhó a raibh eagla orm roimhe ná dul amach ár ndoras cúil san oíche toisc go mbeadh na céadta leamhan ag eitilt thart ar an solas lasmuigh os cionn do chinn. Do mo leanaí féin, is rud é leamhan a aimsímid sa seomra folctha san oíche cúpla uair sa samhradh. Dóibhsean, sin é a ‘ngnáthchineál’. Mar an gcéanna, ní fheiceann siad froganna ag léim isteach ina mbataí guma, ní bhíonn gráinneoga ina ngairdín nó gabhláin gaoithe ag neadú faoi cheann an dín. Níl a fhios acu cad atá caillte cheana féin, mar sin conas is féidir linn a bheith ag súil go n-aireoidh siad an gá atá le rudaí a athrú. Is fuath liom gurb sinne an ghlúin a bhí i bhfeighil imeacht ár mbithéagsúlachta. Is fuath liom go bhfuil gnáthchás nua cruthaithe againn ina bhfuil an dúlra annamh seachas rud a mhairimid leis agus mar chuid de.
Tá beacha thart ó aimsir na ndineasár. Ná bímis mar an nglúin a chuireann an acmhainn ríthábhachtach seo amú. Bainimis leas as tacaíocht an phobail chun rudaí a athrú. Cuirimis ár dtacaíocht taobh thiar den Phlean Pailneoirí reatha agus oibrímis chun ceann níos uaillmhianaí fós a fhorbairt in 2021. Ná glacaimis leis go bhfuil ‘sé ró-dhéanach’, agus ina ionad sin, oibrímis chun a chinntiú go bhfágaimid timpeallacht níos fearr ag ár ngarchlann ná mar a thugamar dár leanaí féin.
Íoslódáil Athbhreithniú Meántéarma Phlean Pailneoirí Uile-Éireann
Tabhair cuairt ar www.pollinators.ie agus faigh amach cad is féidir leat a dhéanamh chun cabhrú.
Tá an Dr Úna Fitzpatrick ina comhbhunaitheoir agus ina Comhordaitheoir Tionscadail ar Phlean Pailneoirí Uile-Éireann agus is Éiceolaí Sinsearach í leis an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta.
