Míníonn an Dr Úna FitzPatrick, Éiceolaí Sinsearach leis an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta, an spéis a bhaineann le teacht ar phlandaí neamhchoitianta don Scéim Monatóireachta ar Phlandaí Neamhchoitianta
Tá a fhios ag roinnt daoine go dtaitníonn beacha fiáine go mór liom. Seo rún beag: is fearr fós liom plandaí fiáine! Tá 98 speiceas iontach de bheacha fiáine in Éirinn, ach tá beagnach 1,000 planda dúchasach ann!
Baineann cuid de na cuimhní cinn is luaithe atá agam le plandaí a bhailiú le mo Dhaid. Is múinteoir bitheolaíochta ar scor é. Bhí sé chun cinn ar a chuid ama, tuigim anois. I lár na dTrioblóidí sa Tuaisceart, le héileacaptair chinook ag tuirlingt go rialta i mbonn an RUC díreach in aice lena scoil, bhí sé ag múineadh buachaillí faoi thrasphailniú ag baint úsáide as Seamróga Buí bioráin agus fiteáin. Tá Seamróga Buí oiriúnaithe do thrasphailniú, le pailin ó bhláthanna bioráin ag pailniú bláthanna fiteáin agus a mhalairt. Chomh maith leis sin, táirgeann an tSeamróg Bhuí síolta bídeacha a scaiptear go minic ag seangáin – an oiread sin le foghlaim againn agus gan ann ach bláth amháin as na mílte!
Níl mé cinnte cén fáth go dtaitníonn plandaí an oiread sin liom. Sílim gur mar gheall ar a fhios a bheith agat go bhféadfá do shaol a chaitheamh ag déanamh staidéir orthu agus gan a thuiscint go hiomlán riamh conas a oibríonn siad. Tá a fhios agam go dtaitníonn an rithim a chuireann siad ar fáil go mór liom. Is maith liom Grán Arcáin a fheiceáil sa gheimhreadh, a fhios a bheith agam go mbeidh an Trom ag bláthú i mí na Bealtaine, agus ansin Mínscoth a fheiceáil go déanach sa samhradh. Sílim go ndéanann siad nasc arís dúinn le hairpeachas a bhí riamh againn in Éirinn, i bhfad sula raibh ainm air, nó sula raibh orainn smaoineamh air. Tá a fhios agam go mb’fhéidir nach mise an gnáthdhuine, ach sílim go ndéanann sé maith duit ár bplandaí fiáine a fheiceáil faoi bhláth agus tú i mbun do ghnáthlae.
Ní gá duit dul i bhfad chun plandaí suimiúla a fheiceáil. Is radharc álainn iad na Ceadharlacha Beaga gealghorma i mBoirinn i mí na Bealtaine, ach tá neart plandaí áille i bhfad níos cóngaraí don bhaile. Tá cónaí orm i gcathair; tá mo theach 500m ón siopa is gaire – ach fiú an tsiúlóid ghearr sin, faightear an oiread sin uaidh. Ag fás i scoilt ar leac an dorais againn tá planda beag bídeach le bláthanna bána ar a dtugtar Mionnán Carraige. Bíonn sé le feiceáil gach bliain go déanach i mí Feabhra. Is é Saxifraga an focal Laidine ar ‘briseadh cloiche’ agus is breá leis fréamhú i scoilteacha beaga. Ag fás ag imeall an fhaiche bhig tosaigh againn, beagnach ar feadh na bliana, tá Caochshnámhaí Dearg. Is planda iontach é seo do phailneoirí agus is tarrthálaí é do bheacha móra ocracha go luath san earrach.
An Mionnán Carraige, briseoir cloiche!
Ar feadh an chosáin ag bun balla faightear gach cineál bláthanna iontacha. Planda beag néata tomach é Finéal Muca. Tá sé an-chothaitheach freisin, ina bhfuil vitimíní C, E agus B9 agus béite-charóitín. Deirtear go bhfuil an blas is fearr air san earrach le linn shéasúr na huanaithe! Bhí a fhios acu seo san am a chuaigh thart agus thug garraíodóir Louis XIV isteach sa ghairdín cistine é. Cuid de stór ollmhór bia an dúlra, rud nach dtugaimid aird ar bith air anois beagnach. Tá an balla féin nua ach tá neart scoilteacha ann a thaitníonn go mór le plandaí. Tá an raithneach bheag álainn ann, Lus an Fhásaigh. Tá planda ann freisin ar a dtugtar Buaflíon Eidhneach. Le fréamhacha fada, tá an planda seo ar fheabhas ag cloí le ballaí. Tá bealach seiftiúil aige le síolta a chur. Casann na bláthanna i dtreo na gréine go dtí go mbíonn siad toirchithe. Ina dhiaidh sin, casann siad i dtreo an bhalla agus brúnn siad na síolta isteach in aon scoilt bheag is féidir. Tugadh an planda seo isteach in Éirinn sa 17ú haois ó thíortha na Meánmhara.
Ceann de na cinn is fearr liom ná speiceas neamhdhúchasach eile ar a dtugtar Lus Mheicsiceo. Fásann an ceann seo san áit chéanna i gcónaí gach bliain ar bharr balla taobh amuigh de theach tábhairne. As Meicsiceo ó thús, tugadh isteach i ngairdíní é i lár an 19ú haois agus tá sé bunaithe anois san fhiántas i roinnt áiteanna ar fud na tíre. Tá sé cosúil le Nóinín; ach is col ceathrar níos galánta agus níos deise é.
Is é an planda fiáin is fearr liom ná an Lus Mídhílis Machaire. Tá sé an-choitianta agus b’fhéidir nach dtabharfá faoi deara fiú é, ach is fiú i gcónaí stopadh chun breathnú ar a chuid bláthanna beaga gorma áille. Tá go leor finscéalta ann faoin ainm ‘Lus Mídhílis’ (nó Forget-me-not). Is fearr liom an ceann faoin ridire meánaoiseach. Deirtear go raibh sé ag siúl lena bhantiarna in aice le habhainn agus gur bhailigh sé posae bláthanna di. Nuair a chrom sé anonn chun níos mó a bhailiú, d’fhág a chathéide throm gur chaill sé a chothromaíocht agus thit sé isteach san abhainn. Agus í ag breathnú air le huafás, chaith sé an posae bláthanna chuici agus ghlaoigh sé amach ‘Ná déan dearmad orm’.
An Lus Mídhílis Machaire. © Zoe Devlin
Sílim go raibh an ceart ag an údar Iris Murdoch nuair a dúirt sí: “Cheapfadh daoine ó phláinéad gan bhláthanna go gcaithfeadh sé go mbeimis ar mire le lúcháir an t-am ar fad le rudaí mar seo a bheith thart orainn.”
Is é an rud a bhfuair mé amach is mó a thaitníonn liom ná teacht ar phlandaí neamhchoitianta. Bhí féinspéis ag baint le bunú na Scéime Monatóireachta ar Phlandaí Neamhchoitianta san Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta in 2017. Is é an rud is maith liom féin a dhéanamh é. Bhí roinnt plandaí neamhchoitianta i gcónaí; bhí cinn eile coitianta ach tá laghdú tagtha orthu go dtí go bhfuil siad neamhchoitianta agus iad ag streachailt le maireachtáil inár dtírdhreach nua-aimseartha. Is cuma cén fáth, tá gach planda neamhchoitianta i mbaol an-ard, mar sin is fiú súil a choinneáil orthu.
Nuair a aimsíonn tú planda a bhfuil a fhios agat go bhfuil sé neamhchoitianta, forbraíonn tú mothú cosanta aisteach ina leith. Níor mhaith liom seasamh ar garda os a chionn – tá an dúlra an-éadrócaireach, agus níl fadhb ar bith agam glacadh leis sin – ach ba mhaith liom dul ar ais gach bliain le feiceáil conas atá ag éirí leis. Má táthar á scriosadh go meargánta ba mhaith liom é sin a dhoiciméadú.
Ar fud na hÉireann, tá daoine a aimsíonn plandaí neamhchoitianta ag fás gar dóibh ag tabhairt cuairte ar a ndaonra uair sa bhliain agus ag comhaireamh cé mhéad duine aonair a fheiceann siad. Cuireann siad na sonraí bliantúla sin faoi bhráid an Ionaid Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta agus le himeacht ama is féidir linn iad a úsáid chun monatóireacht agus rianú a dhéanamh ar an gcaoi a bhfuil ag éirí leis na plandaí seo. Tabharfaidh sé seo comharthaí luatha rabhaidh dúinn faoi fhadhbanna agus tá súil againn go gcabhróidh sé linn na daonraí plandaí neamhchoitianta seo a chosaint amach anseo.
Is féar ar a dtugtar Eorna Léana an planda neamhchoitianta a ndéanaim monatóireacht air. Don chuid is mó de dhaoine is dócha nach bhfuil sé spreagúil ach gach mí Meithimh bíonn mé ag tnúth le cuairt a thabhairt ar an láithreán gar do mo theach nuair a bhíonn a fhios agam go mbeidh sé faoi bhláth. Bíonn imní bheag i gcónaí go mbeidh sé fós ceart go leor. Fiú do phlanda atá neamhchoitianta ó nádúr, níl ag éirí go hiontach leis le bheith ionraic. B’fhéidir nach bhfuil á dhéanamh agam ach a imeacht mall ón láithreán sin a dhoiciméadú, ach mothaím fós go bhfuilim ag déanamh rud éigin chun cabhrú lena chás – fiú más chun aird a tharraingt ar an bhféidearthacht go bhfuil an speiceas féir seo i níos mó trioblóide ná mar a thuig muid. Is é an fíorchumhacht a bheidh ag an Scéim Monatóireachta ar Phlandaí Neamhchoitianta ná níos mó daoine a bheith rannpháirteach inti. Dá mbeadh daoine iolracha ag déanamh monatóireachta ar dhaonraí difriúla d’Eorna Léana atá fágtha ar fud na hÉireann, bheadh tuiscint i bhfad níos fearr againn ar cé acu an bhfuil sé ag imeacht as Éirinn i ndáiríre nó an bhfuil sé díreach ag streachailt ar mo láithreán féin. Is mar an gcéanna é dár speicis neamhchoitianta eile go léir. Tá sonraí monatóireachta fíorluachmhar.
Is féidir le duine ar bith a gcuid tuairiscí ar phlandaí a chur faoi bhráid an Ionaid Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta, is cuma cé chomh coitianta is atá an speiceas, agus fáiltítear go mór roimh gach taifead. Maidir leis na taifeadóirí níos mó taithí sin a bhfuil a fhios acu go bhfuil speiceas neamhchoitianta in aice leo, bheadh sé go hiontach dá smaoineofá ar pháirt a ghlacadh sa Scéim Monatóireachta ar Phlandaí Neamhchoitianta.
https://www.biodiversityireland.ie/projects/vascular-plants/plant-monitoring-scheme/
– An Dr Úna FitzPatrick, Éiceolaí Sinsearach leis an Ionad Náisiúnta Sonraí Bithéagsúlacta
