10 Scéal Rathúil Caomhnaithe

Tá an chrú-ialtóg bheag (Rhinolophus hipposideros) teoranta do dheisceart agus d'iarthar láir na hÉireann, ag síneadh ó Mhaigh Eo ó dheas go Ciarraí. Baineann siad le coillearnacha leathanduilleacha agus measctha agus seachnaíonn siad tírdhreacha oscailte a ndéantar dianfheirmeoireacht orthu. Sa samhradh, teastaíonn seanfhoirgnimh neamhúsáidte uathu a bhfuil oscailtí móra iontu trínar féidir leo eitilt, agus sa gheimhreadh, téann siad i ngeimhreadh i bpluaiseanna faoi thalamh, i mianaigh agus i síleir. Mar gheall ar imní faoi ionchas fadtéarmach caomhnaithe an speicis seo, thosaigh Iontaobhas Fiadhúlra Vincent ag fáil foirgneamh a d'úsáid crú-ialtóga beaga, agus dhaingnigh agus d'athchóirigh siad iad mar chúlchistí. Déanann an tIontaobhas bainistíocht ar 13 fhoirgneamh mar chúlchistí faoi láthair agus úsáideann 25% den daonra iomlán iad seo. A bhuí le hiarrachtaí spriocdhírithe caomhnaithe Iontaobhas Fiadhúlra Vincent agus bearta caomhnaithe eile de chuid na Seirbhíse Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra (NPWS), mhéadaigh daonra na gcrú-ialtóg beag idir 60-97% ó 1993 go 2014, agus meastar go bhfuil an daonra cobhsaí anois (Grianghraf: Jessicajil).

Is líonra fairsing láithreán bogaigh é Tailte Pháirc Loch Bhuire i gContae Uíbh Fhailí. A bhuí le tionscnamh Bhord na Móna agus an phobail áitiúil, tá an t-achar mór seo de phortach bainte forbartha ina thaitneamhacht thar a bheith tábhachtach do dhaoine chun cuairt a thabhairt air, iniúchadh a dhéanamh ar an dúlra agus taithí dhíreach a fháil ar an mbithéagsúlacht. Tá réimse seirbhísí ag na Tailte Páirce do chuairteoirí, agus tá na láithreáin éagsúla bogaigh nasctha le 50km de chonairí atá oiriúnach do gach aois agus do gach leibhéal soghluaisteachta. Tá éagsúlacht mhór gnáthóg bogaigh agus gnáthóg foraoise ceannródaíochta ann, agus tacaíonn an ceantar le héagsúlacht shaibhir bhitheolaíoch sa samhradh agus sa gheimhreadh araon, agus tá teacht go héasca ar an iomlán. Cuireann sé eispéireas foghlama thar a bheith luachmhar ar fáil. Is sampla thar a bheith rathúil é seo den acmhainneacht chun láithreáin fiadhúlra an-tábhachtach a chruthú as tailte móna bainte, agus ar an gcaoi sin an acmhainn náisiúnta bhithéagsúlachta a mhéadú (Grianghraf: Liam Lysaght).

Tá freagracht mhór ar Éirinn maidir le caomhnú na geabhróige rósaí (Sterna dougallii) toisc go dtacaíonn sí le 80% de dhaonra pórúcháin iomlán na hEorpa den speiceas seo. Tháinig laghdú 50% ar dhaonra na geabhróige rósaí thar thréimhse 20 bliain sa chuid dheireanach den 20ú hAois. Ar Oileán Carraig Réamoinn amach ó chósta thuaisceart Bhaile Átha Cliath, an choilíneacht pórúcháin is mó, thit na huimhreacha go dtí an leibhéal ab ísle riamh de 180 péire i 1989. Chuir BirdWatch Ireland agus an NPWS tús le tionscadal caomhnaithe do gheabhróga rósacha ar Oileán Carraig Réamoinn trí fheabhas a chur ar an ngnáthóg, boscaí neadaithe a thógáil, cur isteach ó chuairteoirí a laghdú agus faoiligh a rialú. D'éirigh go hiontach leis an tionscadal mar tá líon na bpéirí pórúcháin de gheabhróga rósacha méadaithe go dtí os cionn 1,500 anois. Tá dúshláin fós ann chun caomhnú an speicis seo a dhaingniú amach anseo, ach tá bainistíocht leanúnach agus fhadtéarmach Oileán Carraig Réamoinn ar cheann de mhórscéalta ratha caomhnaithe na hÉireann (Grianghraf: Brian Burke).

Tá an cnádán ar cheann de na trí amfaibiach amháin a fhaightear in Éirinn. Tháinig laghdú suntasach ar a raon in Éirinn ó 1800 i leith, agus fágadh é teoranta do chodanna de leithinsí Chorca Dhuibhne agus Uíbh Ráthaigh i gContae Chiarraí. In 2008, chuir an NPWS scéim nua ar bun a raibh sé mar aidhm aici feirmeoirí a mhealladh chun páirt a ghlacadh i gcaomhnú an chnádáin trí locháin a thochailt chun infhaighteacht gnáthóige pórúcháin oiriúnaí timpeall ar Chuan Chaisleán na Mainge a mhéadú. Tá ag éirí go han-mhaith leis an tionscadal mar go bhfuil 100 láithreán pórúcháin ann don chnádán faoi láthair, agus tá an t-ionchas don speiceas seo an-dearfach amach anseo. Léiríonn na tionscadail seo conas is féidir le hiarrachtaí caomhnaithe a bheith rathúil nuair a chuirtear dreasacht airgeadais ar fáil chun bearta praiticiúla bainistíochta a bhfuil bonn eolaíoch fúthu a sholáthar (Grianghraf: Liam Lysaght).

Tá an crannchú (Martes martes) ar cheann de na mamaigh is teirce in Éirinn. Sna 1980idí bhí an crannchú teoranta do líon beag láithreán coillearnaí nádúrtha iargúlta san iarthar, go háirithe i gContae an Chláir. Ó shin i leith, tá méadú suntasach tagtha ar a raon agus tá siad le fáil i ngach contae anois, ach tá siad fós neamhchoitianta i gcodanna de Chorcaigh, de Luimneach agus de lár Uladh. Is minic a dheimhnítear a láithreacht i gceantar trí thaismeacha bóthair toisc gur speiceas oícheúil é den chuid is mó. Creidtear gurbh é an méadú ar chlúdach foraoiseachta agus laghdú ar ghéarleanúint ba chúis lena leathnú ar a raon. Is scéal iontach ratha caomhnaithe é filleadh an chréatúir ghlórmhair dho-ghabhála seo ar go leor dár láithreáin choillearnaí (Grianghraf: Edward Delaney).

Chuaigh an cromán rua in éag in Éirinn mar speiceas pórúcháin ag deireadh an 18ú hAois. In 2007, chuir Iontaobhas an Iolair Ghléghil, ag obair leis an NPWS, tús le clár athbhunaithe i gContae Chill Mhantáin, ag tabhairt gearrcaigh chromáin rua idir cúig agus seacht seachtaine d'aois anall ón Bhreatain Bheag. Tugadh isteach níos mó éan sna blianta ina dhiaidh sin, agus leathnaigh an clár scaoilte go Fine Gall agus Co. an Dúin. Ansin in 2010 tharla an chéad phórú rathúil ar an gcromán rua i gCill Mhantáin le breis agus 200 bliain. Tá ag éirí níos fearr agus níos fearr leis an gclár athbhunaithe agus feictear cromáin rua go coitianta anois i gCill Mhantáin agus sna contaetha thoir. Tá an cromán rua ar cheann de cheithre chlár athbhunaithe éan creiche atá ar siúl in Éirinn faoi láthair (Grianghraf: Tony Hisgett).

Is sampla iontach é Portach Mhainistir Laoise de chaomhnú faoi stiúir an phobail áitiúil. Sa bhliain 2000, nuair a bhí portach ardaithe ar imeall Mhainistir Laoise le scriosadh le haghaidh baint mhóna, tháinig an pobal áitiúil le chéile chun troid ar son láithreán an phortaigh a chosaint mar acmhainn phobail. D'éirigh leis an bhfeachtas seo, agus in 2010 thug Bord na Móna bainistíocht an phortaigh ar láimh don ghrúpa pobail áitiúil ar chomhaontú léasa 50 bliain. Sa lá atá inniu ann tá láithreán an phortaigh á athchóiriú agus á bhainistiú le haghaidh caomhnaithe, agus tá clár gníomhach rannpháirtíochta ann ina gcuirtear fáilte roimh chuairteoirí ar an láithreán chun taitneamh a bhaint as an acmhainn speisialta seo. Tá samplaí den scoth eile de thionscadail chaomhnaithe portach ann, ach cuireann gné an tionscadail faoi stiúir an phobail de Thionscadal Phortach Mhainistir Laoise as an ngnách é (Grianghraf: Liam Lysaght).

Is clár caomhnaithe spriocdhírithe go háitiúil é Clár Feirmeoireachta na Boirne don Chaomhnú a thugann feirmeoirí agus éiceolaithe le chéile chun córais feirmeoireachta a chur i bhfeidhm a thacaíonn le féarthailte bithéagsúla na Boirne. Agus é ar siúl ó na 1990idí, tá 200 feirmeoir páirteach sa scéim anois, agus d'éirigh thar barr léi. Dá bharr sin, tá cuma shlán ar chaomhnú na Boirne, a bhfuil tábhacht idirnáisiúnta ag baint léi. Meastar go forleathan gur eiseamláir é do scéimeanna talmhaíochta comhshaoil a threoraítear go háitiúil, eiseamláir atá á leanúint agus á macasamhlú i gcodanna eile den tír anois. (Grianghraf: Brendan Dunford www.burrenprogramme.com).

Tugadh an muscfhrancach, ar de bhunadh Mheiriceá Thuaidh é, isteach go hÉirinn le haghaidh feirmeoireacht fionnaidh i 1929. Tháinig daonra faoi bhláth ar an bhfód feadh bhruacha thoir theas Loch Deirgeirt i gCo. Thiobraid Árann idir 1929 agus 1934, ó thrí ainmhí a d'éalaigh as cásanna coinneála. Ag éirí as imní faoi thionchar an speicis ionraigh seo ar an gceantar áitiúil, achtaíodh Acht na Muscfhrancach, 1933 agus cuireadh tús le clár díothaithe i mí Mheán Fómhair na bliana sin. Faoin mBealtaine 1934 gaisteadh an muscfhrancach deireanach, rud a léirigh deireadh an chláir rathúil díothaithe seo. Cé gur tharla an díothú seo beagnach 100 bliain ó shin, léiríonn sé más ann don toil pholaitiúil, tacaithe ag acmhainní leordhóthanacha, gur féidir speicis ionracha a dhíothú. Mar iarbhír, chonacthas muscfhrancach amháin i gCo. Chorcaí in 2015, rud a léiríonn an gá atá le hairdeall leanúnach a bheith ann chun cosaint a thabhairt i gcoinne daoine nua a thagann isteach (Grianghraf: Pixabay).