10 Speiceas i mBaol a gCaillte

Tháinig laghdú 60% ar stoic den Bhradán Atlantach fiáin thar thréimhse 40 bliain, agus tá i bhfad níos lú iasc ag sceitheadh in aibhneacha na hÉireann anois ná mar a bhí san am a chuaigh thart. Tharla an laghdú mar gheall ar go leor fachtóirí lena n-áirítear ró-iascaireacht, truailliú, míola mara, cur isteach ar imirce mar gheall ar athruithe ar mhoirfeolaíocht abhann, agus téamh na n-aigéan mar gheall ar athrú aeráide. Cé go bhfuil bearta maolaithe agus caomhnaithe á gcur i bhfeidhm in Éirinn agus ar fud réigiún an Atlantaigh Thuaidh, tá faitíos fós ann b'fhéidir nach sábhálfaidh siad seo an speiceas íocónach seo ón díothú in Éirinn san fhadtéarma (Grianghraf: Hans-Petter Fjeld).

Sciata mór atá ag fás go mall agus fadsaolach is ea an Sciata Bán (Rostroraja alba) a fhaightear san Atlantach, sa Mheánmhuir agus in iardheisceart an Aigéin Indiaigh. San am a chuaigh thart bhí aithne air ó roinnt suíomhanna feadh chósta thiar na hÉireann, ach le blianta beaga anuas níor taifeadadh é ach i gCuan Thrá Lí agus i gCuan na Gaillimhe. Is iad seo an t-aon dá thearmann aitheanta don speiceas seo in oirthuaisceart an Atlantaigh. Measadh go bhfuil sé i mBaol Criticiúil in Éirinn (Íomhá: Alamy).

Tá an Eascann Eorpach (Anguilla anguilla) forleathan in Éirinn, agus le fáil in aibhneacha agus i lochanna de gach méid. Sceitheann eascanna Éireannacha i Muir Sargasso san Aigéan Atlantach agus déanann na larbhaí, ar a dtugtar eascann ghloine, imirce go huiscí cósta na hÉireann agus ansin snámhann siad suas an abhainn trí líonra aibhneacha na hÉireann. Fanann siad i bhfionnuisce ar feadh na mblianta fada sula n-imíonn na 'heascanna airgid' lánfhásta síos an abhainn arís chun filleadh ar a dtailte pórúcháin i Muir Sargasso. Cé go bhfuil sí forleathan fós, d'fhulaing líon na n-eascann in Éirinn laghdú tubaisteach, agus tá líon reatha na n-eascann gloine níos lú ná 7% den mhéid a bhí ann sna 1980idí. Dá bhrí sin, meastar go bhfuil an Eascann Eorpach i mBaol Criticiúil in Éirinn (Grianghraf: GerardM).

Féileacán oíche a eitlíonn i rith an lae ar chladaí carraigeacha cósta is ea Gloinsciathán an rabháin (Pyropteron muscaeformis) áit a bhfásann a phlanda bia larbha, an Rabhán (Armeria maritima). Eitlíonn na cinn fásta ó thús mhí an Mheithimh go deireadh mhí Iúil. Measadh a stádas caomhnaithe mar Chriticiúil i mBaol in Éirinn. Roimh 1970 bhí a fhios go raibh sé le fáil ag roinnt suíomhanna cósta ó Bhaile Átha Cliath ó dheas go dtí an Clár, ach ó 2000 i leith níor taifeadadh é ach ag dhá shuíomh in iarthar Chorcaí. Ní fios na cúiseanna atá leis an laghdú seo (Grianghraf: Eamonn O’Donnell).

Moileasc débhlaoscach fadsaolach a fhaightear in aibhneacha glana mearshreafa is ea an diúilicín péarla fionnuisce (Margaritifera margaritifera). Ar an meán, maireann diúilicíní péarla fionnuisce ar feadh 100 bliain ar a laghad, rud a fhágann go bhfuil siad ar cheann de na hainmhithe is faide a mhaireann in Éirinn. Mar gheall ar a dtimthriall casta saoil tá siad thar a bheith íogair do thruailliú, go háirithe do shamhlú cainéal abhann, agus dá bharr sin is fíorbheagán ainmhithe óga a shroicheann aibíocht chun daonraí sláintiúla a chothú. Mar thoradh air sin, fuair 90% den daonra bás ar fud na hEorpa, agus is speiceas atá i mBaol Criticiúil é in Éirinn (Grianghraf: Joel Berglund)

Fíonseán beag a fhaightear in iarthuaisceart na hÉireann is ea an Gleoiseach shléibhe (Carduelis flavirostris). Tá sé cosúil le baineannach an Ghleoisigh i gcuma, ach tá sé níos lú agus níos deise. Aon uair amháin phóraigh sé timpeall chósta na hÉireann ar fad, áit a bhfuair sé soláthar bia flúirseach ó na fiailí a d'fhás i bpáirceanna curaíochta. Mar sin féin, le speisialtóireacht mhéadaitheach na talmhaíochta agus ró-innilt fraoch na n-ardchríoch, tá gnáthóg oiriúnach pórúcháin teorannaithe anois agus tá an Gleoiseach shléibhe teoranta anois do thailte móna i gcontaetha Mhaigh Eo agus Dhún na nGall. Meastar nach bhfuil sa daonra pórúcháin reatha ach thart ar 100 péire, rud a fhágann go bhfuil sé thar a bheith i mbaol a dhíothaithe mar speiceas pórúcháin in Éirinn (Grianghraf: Mike Pennington).

Tá an Bhumbóg Mhór Bhuí (Bombus distinguendus) i mBaol in Éirinn. San am a chuaigh thart bhí sí scaipthe go forleathan ar fud na tíre, cé gur dócha nach raibh sí coitianta riamh. Tháinig laghdú chomh mór sin uirthi nach bhfuil eolas uirthi anois ach ó chúpla daonra atá fágtha. Tá an ceann is sláintiúla díobh seo ar Leithinis an Mhuirthead i gContae Mhaigh Eo. Tagann sí as codladh an gheimhridh níos déanaí ná formhór na mbumbóg eile le teacht le chéile le buaicphointe fhlóra na bhféarach, agus tháinig meath uirthi i gcomhthreo leis an ngnáthóg seo. Tá sí Leochaileach ar leibhéal na hEorpa freisin. D’fhéadfadh na deiseanna chun an bhumbóg gheal bhuí seo a fheiceáil in Éirinn a bheith ag druidim le deireadh ar an drochuair (Grianghraf: Dara Stanley).

Speiceas álainn beag artach-alpach is ea an Mórán alpach (Saxifraga nivalis) atá i mbaol toisc go bhfuil sé thar a bheith neamhchoitianta in Éirinn. Tá eolas air ó shuíomh amháin ar aillte aolchloiche i gContae Shligigh. B'fhéidir go raibh dáileadh níos leithne aige san am a chuaigh thart, agus an daonra reatha ag léiriú tearmann ársa oighreach. Tá sé mar chuid dár n-oidhreacht, ach agus daonra amháin fágtha tá na rioscaí ó imeachtaí stocacha randamacha ard. Sa Bhreatain tá an chuid is mó de na daonraí aitheanta in Albain áit nach cosúil go bhfuil meath ag teacht air (Grianghraf: Bjoervedt).

Féileacán de chuid gnáthóg oscailte agus tirim neamhfheabhsaithe is ea an Bonnán ballach (Lasiommata megera). Tháinig crapadh mór ar a raon de bhreis is 50% in Éirinn le 20 bliain anuas, agus tá sé as láthair anois ó go leor limistéar ina raibh sé coitianta tráth. Faightear fós é ag go leor suíomhanna intíre agus in ainneoin a chrapadh raoin, is féidir leis a bheith flúirseach ag suíomhanna cósta, go háirithe iad siúd in iarthar agus in iarthuaisceart na tíre. Tá an Bonnán ballach ar cheann de shé speiceas féileacáin atá faoi bhagairt díothaithe in Éirinn (Grianghraf: Katya).