10 Speiceas atá Caillte ag Éirinn

Ba mhoileasc neamhchoitianta in Éirinn é an Seilide Locháin Láibe ( Omphiscola glabra ). Bhí aithne air ó choilíneacht aonair a thángthas uirthi in aice le Ros Mhic Thriúin, Co. Loch Garman sa bhliain 1929 agus bhí sé le fáil anseo go dtí 1979. Draenáladh an suíomh ina dhiaidh sin, agus d’imigh an speiceas as feidhm (Grianghraf: David Fenwick, www.aphotofauna.com/ ).

Tháinig an Mac Tíre Liath ( Canis lupus ) go hÉirinn ag deireadh na hOighearaoise deireanaí. Bhí sé coitianta inár dtírdhreach le linn na dtréimhsí Meisiliteach, na Cré-Umhaoise, na hIarannaoise agus na Normannach agus ag aon am amháin, b'fhéidir gur shroich an daonra 1,000 ainmhí. Le linn réimeas Cromwell, cuireadh tús le duaiseanna do mhac tíre agus mar sin a thosaigh an cosán deiridh chun díothaithe. D'imigh na mac tíre deireanacha as Éirinn ag deireadh an 18ú haois, is dócha am éigin idir 1770 agus 1786. Tá mac tíre fós ann i bhformhór thíortha na hEorpa (Grianghraf: Gunner Ries).

Is éan chomh mór le fuiseog é an Gealóg Arbhair ( Emberiza calandra ), a phóraíodh tráth ar fud cuid mhór d'ísealchríocha talmhaíochta na hÉireann ach tá sé imithe in éag anois mar speiceas pórúcháin in Éirinn. Beathaíonn sé síolta agus gráin, agus mar sin tháinig meath ar an ngealóg arbhair nuair a tháinig deireadh leis an bhfeirmeoireacht mheasctha san am atá thart. Taifeadadh é go deireanach ag pórú i gContae Mhaigh Eo i lár na 1990idí. Póraíonn an gealóg arbhair fós sa Bhreatain agus i gcuid mhór den Eoraip (Grianghraf: Steve Riall).

Is leamhan soiléir-sciathánach é an Leamhan Coirce ( Sesia apiformis ) a dhéanann jab an-mhaith ag ligean air gur cornad fíor nó foiche shóisialta é. Is leamhan mór lae é a dhéanann aithris fiú ar stíl eitilte preabach cornad. Sa nádúr, is cleas coitianta é aithris a dhéanamh ar dhuine atá níos mó agus níos ionsaithí ná tusa mar laghdaíonn sé do sheans go n-íosfar tú é! Murab ionann agus cornadáin nó foichí, is vegetarian é an Leamhan Coirce. Beathaíonn a larbhaí fíochán crann díreach faoin gcoirt (is iad na poibleoga is fearr leo). Chonacthas an Leamhan Coirce go deireanach in Éirinn sa bhliain 1946, ach níl cúiseanna a dhíothaithe ar eolas (Grianghraf: Lukas Jonaitis).

Is féileacán mistéireach donn liath é an Fáinne Sléibhe ( Erebia epiphron ) a taifeadadh i gContaetha Mhaigh Eo agus Shligigh le linn an 19ú haois, ach ní fhacthas é ó 1901. Fuarthas é ar fhánaí níos airde na sléibhte, i gcomhar le féarach Nardus atá saibhir i luibheanna, agus de réir dealraimh níor eitil sé ach i ngrian gheal. In ainneoin cuardaigh fhairsinge, is annamh a fuarthas é, agus níl ach dornán eiseamal sna bailiúcháin. Agus tá ceist curtha fiú faoi bhunús agus barántúlacht cuid de na heiseamail seo. Is dóichí go raibh sé ar tí dul in éag cheana féin faoin am a fuarthas é ag deireadh an 19ú haois (Íomhá: Músaem Náisiúnta na hÉireann).

Tá an Caonach Cailce Bíseach ( Pterygoneurum lamellatum ) ar cheann de 596 speiceas caonach éagsúil atá taifeadta in Éirinn, ach tá 35 díobh seo imithe in éag ón oileán anois. Taifeadadh an Caonach Cailce Bíseach i gcathair Bhaile Átha Cliath agus timpeall uirthi i lár an 19ú haois, áit ar fhás sé ar bhallaí cloiche clúdaithe le láib, gnáthóg atá imithe anois. Níor taifeadadh an speiceas seo in Éirinn ó 1870 (Grianghraf: Koen Vanderkerckhove, BryoLim).

Éan meánmhéide gan eitilt ab ea an Fálóg Mhór ( Pinguinus impennis ), ina raibh na milliúin ann, a bhíodh ag fánaíocht san Atlantach Thuaidh tráth. De bharr a easpa eitilte, bhí sé leochaileach d’úsáid an duine agus tharla sé seo ar scála suntasach ón 8ú haois ar aghaidh. Mar gheall ar a éascaíocht gabhála agus a líon mór, ba fhoinse bia áisiúil é do thaiscéalaithe luatha a bhí ag trasnú an Atlantaigh Thuaidh. Maraíodh na héin dheireanacha ar oileán Eldey amach ó chósta na hÍoslainne i mí Iúil 1844. Gabhadh dhá Fhálóg Mhór ag iascaire amach ó Cheann Brownstown, Co. Phort Láirge i 1834, agus coinníodh ceann amháin i mbraighdeanas ar feadh roinnt míonna, go dtí gur bhásaigh sé. Líontar an t-ainmhí agus tá an t-eiseamal anois i Músaem Zó-eolaíochta Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, ceann de 18 eiseamal atá fágtha (Íomhá le John Gerrard Keulemans).

Is féar cumhra é an féar naofa ( Hierochloe odorata ) atá dúchasach do thuaisceart na hEorpa agus Meiriceá Thuaidh. Úsáidtear go forleathan é i leigheas luibhe. Sa Pholainn tugtar Féar Bison air áit a n-úsáidtear é chun vodca Féir Bison ( Żubrówka ) a dhéanamh. Tháinig an féar naofa go hÉirinn agus d’éirigh leis é féin a bhunú i gcorrach amháin ar choirnéal thoir theas Loch nEathach. Ar an drochuair, sin an méid a chuaigh sé. Taifeadadh é go deireanach ag an gcorrach sin i 1992 agus in ainneoin cuardaigh fhairsinge ní fhacthas é ó shin. Dearbhaíodh go hoifigiúil go raibh sé imithe in éag ar Liosta Dearg Plandaí na hÉireann i 2016 (Íomhá: Bilder ur Nordens Flora).

Is beach bheag í Nomada sheppardana atá níos lú ná leathcheintiméadar ar fhad. Is cuach nó cleptoparasite í rud a chiallaíonn go ndéanann sí seadánú ar neadacha speiceas beach eile sa ghéineas Lasioglossum. Tá Nomada sheppardana sách coitianta i ndeisceart Shasana. Ní raibh sí flúirseach in Éirinn riamh chomh fada agus is eol dúinn. Is é an t-aon taifead Éireannach ná ó Lucan sa bhliain 1902. Ní féidir linn ach glacadh leis go raibh sí níos forleithne ach gur imigh sí gan taifead a bheith déanta uirthi. Nó b'fhéidir go bhfuil sí fós amuigh ansin ag fanacht le hathfhionnachtain! Is ceann í a bhfuil seans maith ann go bhfeicfear í arís in Éirinn mar thoradh ar an athrú aeráide (Grianghraf: Steven Falk).