Na 10 Speiceas is Neamh-inmhianaithe

Tugadh an mhinc Mheiriceánach (Neovison vison) isteach go hÉirinn sna 1950idí le haghaidh feirmeoireachta fionnaidh, agus tháinig na chéad tuairiscí ón bhfiadhúlra faoi ainmhithe a d'éalaigh go gairid ina dhiaidh sin. Scaoileadh ainmhithe d'aon ghnó isteach sa bhfiadhúlra ar roinnt ócáidí freisin. Bhí daonraí pórúcháin bunaithe ag roinnt láithreacha faoi na 1980idí agus faoi 2009 measadh go raibh an speiceas forleathan i ngach áit seachas an t-iarthar iargúlta. Ó shin i leith, deimhnítear go bhfuil sé le fáil ar fud an oileáin lena n-áirítear cuid d'oileáin amach ón gcósta na hÉireann. Déanann minc creach ar gliomaigh abhann agus ar éin uisce, agus is cúis mhór imní é an tionchar atá acu ar éin neadaithe talún atá gann (Grianghraf: Jonn Lefffman)

Planda gairdín thar a bheith coitianta a bhí sa ghlúineach bhiorach (Fallopia japonica) sa 19ú haois, agus bhronn an Cumann Talmhaíochta & Gairneoireachta ag Utrecht bonn óir uirthi fiú sa bhliain 1847 mar “an planda ornáideach nua is suimiúla den bhliain”. Tugadh isteach sa bhfiadhúlra in Éirinn í sna 1900idí agus bhí sí fós á díol i lárionaid garraíodóireachta go dtí na 1980idí. Leathnaigh sí go dtí a raon reatha in Éirinn trí phlandú d'aon ghnó agus trí f dramhaíl ghairdín, agus leathnaigh an planda go fásúil ó na ceantair sin ansin. Meastar go bhfuil gach planda in Éirinn aimrid ó thaobh fireannachta de agus leathann sí trí riosóim agus go fásúil, ó bhlúirí chomh beag le 2cm. Is cúis mhór imní anois í an ghlúineach bhiorach mar gheall ar an gcumas atá inti bóithre a bhaint anuas agus damáiste a dhéanamh d'fhoirgnimh (Grianghraf: Colette O’Flynn).

Is tom síorghlas dlúthchraobhach é an róslabhras (Rhododendron pontincum), suas le 10m ar airde, le bláthanna áille corcra/maoibh san earrach. Dúchasach do dheisceart agus d'oirdheisceart na hEorpa ó thús, tá sé á shaothrú i ngairdíní le fada an lá ó thús na 1800í agus bhí sé fanta go daingean ag roinnt láithreacha faoi dheireadh an 19ú hAois. Lean an leathnú seo ar a raon ar aghaidh go dtí an lá inniu, agus clúdaíonn sé go leor fánaí cnoic agus coillte i gceantair arda anois. San áit a bhfásann sé, brúnn sé amach plandaí dúchasacha agus cruthaíonn sé monachultúir dhlútha, agus leathann sé go tapa mar is féidir le gach planda aonair suas le 1 mhilliún síol a tháirgeadh. Fadhb mhór anois in Éirinn is ea an róslabhras a chuireann coillte darach i mbaol ar leith. Tá iarrachtaí leanúnacha á ndéanamh ó na 1980idí chun é a rialú agus a dhíothú ó chuid dár limistéir chosanta agus torthaí measctha orthu (Grianghraf: Colette O’Flynn).

Scaoileadh an t-Iora Glas (Sciurus carolinensis) saor den chéad uair in Éirinn ag Caisleán Forbes i gCo. an Longfoirt i 1911, agus tá sé scaipthe go nádúrtha ó shin thar leath thoir na tíre. Sainíonn Abhainn na Sionainne a ndáileadh thiar, agus an abhainn ag feidhmiú mar chonstaic ar ghluaiseacht, ach is dócha go ndéanann an portach pluide fairsing agus an droch-chlúdach sceach san iarthar níos lú oiriúnaí é don speiceas seo. Is eol go mbíonn an bua ag ioraí glasa ar ár n-iora rua dúchasach agus go ndéanann siad damáiste tromchúiseach eacnamaíoch don fhoraoiseacht. Le blianta beaga anuas, tá an t-iora glas tar éis cúlú ó chodanna de lár na tíre, b'fhéidir mar gheall ar theacht an chrainnchait, agus ba ghasta a rinne ioraí rua na coillte seo a athchoiriú (Grianghraf: Christine Cassidy).

Is moileasc beag uisce beatha dath ológ-dhonn é an clam Áiseach (Corbicula fluminea), de ghnáth níos lú ná 25mm ar trastomhas, le sliogán tiubh marcáilte le hiomairí comhlárnacha atá spásáilte go cothrom. Tá sé dúchasach don Áise mheasartha, don Áise Thrópaiceach, don Afraic agus don Astraláise. Taifeadadh den chéad uair é i dTigh Moling ar Abhainn na Bearú in 2009 ach aimsíodh ó shin é i gcóras abhann na Sionainne ag Loch Deirgeirt agus ag Cora Droma Rúisc. Meastar gur tháinig sé isteach go hÉirinn, thar tír, trí iompar árthaí fóillíochta ón mBreatain. San áit a mbunaítear clamaigh Áiseacha is féidir leo tarlú i ndlúthcheantair thar a bheith ard agus d'fhéadfadh sé sin an t-éiceachóras uisceach a athrú agus tionchar a imirt ar an mbithéagsúlacht dhúchasach (Grianghraf: Colette O’Flynn).

Is creimire mór, luibhiteach, leath-uisceach é an Cadhpú (Myocastor coypus) atá dúchasach do Mheiriceá Theas. Is féidir leis 5-9kg a mheá agus tá sé thart ar 1m ar fhad ón gceann go dtí an t-eireaball. Tá fionnadh dorcha agus soc bán aige, eireaball fada sorcóireach agus cluasa beaga. Tá fiacla tosaigh (gearrfhiacla) sainiúla geala flannbhuí-bhuí aige freisin, agus cosa deiridh scamallacha. Tugadh cadhpúnna isteach i dtíortha Eorpacha eile le haghaidh feirmeoireachta fionnaidh sa 19ú hAois, ach is teachtaí an-nua iad go hÉirinn, agus iad taifeadta san fhiadhúlra ó 2010 i leith amháin. San áit a bhfuil an cadhpú socraithe san Eoraip is féidir leo daonraí móra a thógáil go tapa, rud a mbíonn tionchar suntasach aige ar fhásra cois abhann agus a bhaineann an bonn de bhruacha abhann agus de chosaintí tuile trí thochailt (Grianghraf: Shutterstock).

Tá duilleoga móra leathracha agus bláthanna glasa bréana ag an gcabáiste toiteach Meiriceánach (Lysichiton americanus), atá dúchasach d'iarthar Mheiriceá Thuaidh. Fásann sé in ithir fhliuch, agus glacann sé leis an dá scáth nó le lán-solas. Maireann sé go fada, suas le 80 bliain, rud a chuireann ar a chumas paistí dlútha, doscaoilte a chruthú a chuireann as do fhásra eile. Féadfaidh tionchar mór a bheith aige ar fhásra uisceach agus bruachánach go háirithe i láithreacha bogaigh atá íogair ó thaobh na héiceolaíochta de. In Éirinn is planda é a d'éalaigh ó ghairdín ó am go chéile. Ní chuirtear chomh minic sin é mar phlanda gairdín anois agus a dhéantaí san am a chuaigh thart, ach cuireadh d'aon ghnó é i bPortach Choill na Coille, Co. Uíbh Fhailí sna 1930í. Is dócha gur trí mheáin nádúrtha a bheidh a leathadh in Éirinn, agus b'fhéidir nach dtarlóidh sé go ceann blianta fada tar éis dó teacht isteach go buan.

Tá lus na pléisce (Impatiens glandulifera) dúchasach do chnoic Chnocán na nHimilíthe ó iarthuaisceart na Pacastáine go tuaisceart na hIndia. Tugadh isteach go hÉirinn é mar phlanda gairdín tarraingteach agus chuir beachairí é mar fhoinse bia do bheacha, ag éirí eadóirsithe i dtús an 20ú hAois. Leathann sé go tapa trí chinn síolta a phléascann agus baineann sé an bua de speicis dhúchasacha. Ar thalamh tais, go háirithe feadh aibhneacha agus sruthanna, is féidir leis seastáin dhlútha fhairsinge a chruthú ag sárú fásra dúchasaigh agus ag cur bac ar rochtain ar bhealaí abhann (Grianghraf: Liam Lysaght).

Fuarthas an dallóg fhiacailbhán mhór (Crocidura russula) den chéad uair in Éirinn i meallta scréachóige reilige agus pocaire gaoithe a bailíodh ó Chontae Thiobraid Árann in 2007. Meastar go bhfuil sí sa tír ó 2004 ar a laghad, agus is dócha gur tugadh isteach de thaisme ón bhFrainc i bhfodhar ainmhithe í. Ó tháinig sí tá sí tar éis scaipeadh ar fud chontaetha Thiobraid Árann, Luimnigh, Chorcaí, Phort Láirge, Chill Chainnigh, Laoise agus Uíbh Fhailí, agus thrasnaigh sí Abhainn na Sionainne isteach i gContae an Chláir fiú. Cúis mhór imní do mharthanas fadtéarmach na dallóige beag dúchasaí is ea scaipeadh na dallóige fiacailbhán móire in Éirinn, mar go bhfuil an dallóg bheag imithe as limistéir fhairsinge cheana féin san áit a bhfuil an dallóg fhiacailbhán mhór tar éis coilíniú a dhéanamh (Grianghraf: Ruth Carden).